مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 622
« آزاد » فكر مىكند انديشه و پندارى است كه با خارج وفق نمىدهد . اين است خلاصهء نظر اين دانشمندان و اگر اين بيان با رجوع به اصل اين بحث در فلسفه با ترازوى درست و منطق صحيح سنجيده شود روشن خواهد شد كه مغالطهاى است مركّب از مغالطههاى چندى از چند بحث مختلف و جداگانه [ كه ] نه تنها تنها و نه مجموعا اين نتيجهء افسون آميز را نمىدهند . فلاسفه نيز چنين تهمتى را ( 4 ) . جبر و اختيار و وجدان . ( 5 ) . جبر و اختيار و اخلاق . ( 6 ) . « امر بين امرين » از نظر فلسفى و كلامى و اخلاقى . ( 7 ) . بحثى با ماديين . مقدمات افعال اختيارى در هر فعل اختيارى قدر مسلّم اين است كه دو مقدمهء ادراكى و يك مقدمهء انفعالى و يك مقدمهء فعلى وجود دارد . دو مقدمهء ادراكى عبارت است از ادراك فعل و ادراك فايدهء فعل . ادراك فعل عبارت است از تصور فعل و ادراك فايدهء فعل عبارت است از تصديق موافقت اثر نهايى فعل با تمايلات حياتى فاعل . مقدمهء انفعالى عبارت است از هيجان شوقى يا خوفى درونى نسبت به اثر نهايى فعل ، و مقدمهء فعلى عبارت است از عزم و اراده كه آخرين مقدمات فعل اختيارى است و منجر به صدور فعل خارجى است . البته در انسان بالخصوص يك مقدمه و مرحلهء ديگر قبل از مرحلهء عزم و اراده است كه همان مقدمه موجب امتياز مخصوص انسان از حيوانات است . آن مرحله عبارت است از مرحلهء سنجش و مقايسه و محاسبه و تأمل . برخى از متكلمين قائل به يك مرحلهء علاوهاى شدهاند و مدعى شدهاند كه علاوه بر مراحل گذشته يك مرحلهء ديگر وجود دارد و آن عبارت است از تهاجم و حملهء نفس به سوى عمل . نام اين مرحله را گاهى « طلب » و گاهى « اختيار » گذاشتهاند . ولى اين فرضيه مبتنى بر ملاحظات علمى فنى نيست بلكه صرفاً منظور فرض كنندگان اين فرض فرار از شبههء جبر ( به زعم خودشان ) بوده و از اين رو ارزش علمى ندارد كه قابل بحث و انتقاد باشد . طلب كردن يا اختيار كردن ، چيزى سواى اراده كردن نيست .