هستند ؛ ما اگر كار نكنيم به نتيجهء كار نمىتوانيم برسيم بر خلاف حوادث جهانى ديگر مانند كسوف و خسوف و حركت زمين و جز آنها كه افعال ما تأثيرى در وجود آنها نداشته و فقط وابسته به علل و اسباب خود مىباشند .
شرح
تمايلات و غرايز است و تحت هدايت و رهبرى آن تمايلات و نيروى اجراى قوهء مجريه است كه مناسبات و روابط اين كشور با خارج رعايت مىشود و مبادلاتى صورت مىگيرد و دستگاه وجود حيوان اداره مىشود . در دستگاه وجود حيوان به صرف اينكه تصور مطلوبى كه موافق با يكى از تمايلات است پديد آمد و موافقت وى با يكى از غرايز و تمايلات روشن شد ، بى درنگ به حكم آن تمايل ، نيروى اراده در صدد اجرا بر مىآيد و اجرا مىكند مگر آنكه يك مانع خارجى پيدا شود و مانع اجرا گردد . پس حيوان در عين اينكه در حركات خويش آزاد و مختار است و طبيعت به وى ميدان داده و مسير معينى را براى وى تعيين نكرده است و تعيين مسير را به ارادهء خود حيوان واگذار كرده است ، اين تعيين ارادى و اختيارى و انتخابى حيوان همواره با اشارهء غريزه صورت مىگيرد و بيش از اين حيوان آزادى ندارد .
ولى در انسان اين محدوديت نيز از بين رفته است . انسان علاوه بر آنكه از لحاظ تنوع و تكامل غرايز و تمايلات غنىتر است از حيوان يعنى تمايلات درونى انسان منحصر به تمايل جلب غذا و آب و تمايل جنسى و چند تمايل محدود ديگر نيست بلكه چندين تمايل عالى بالاختصاص در انسان وجود دارد كه در حيوان نيست از قبيل تمايلات زيبايى و تمايلات اخلاقى و تمايل حقيقت جويى ، حكومت مستبدانه و بلا شرط غرايز نيز در انسان وجود ندارد زيرا يك اختلاف فاحش بين طرز فعاليت انسان و فعاليت حيوان موجود است كه موجب شده حكومت مستبدانه و بلا شرط تمايلات و غرايز از بين برود و حكومت مشروط و مقرون به آزادى روى كار بيايد . اين اختلاف فاحش روى اين جهت است كه نوع فعاليت حيوان « التذاذى » است و نوع فعاليت انسان « تدبيرى » .
در پاورقيهاى جلد دوم اين كتاب صفحهء 425 فرق بين فعاليت التذاذى و تدبيرى را بيان كرديم و بر سبيل احتمال گفتيم كه هر چند هنوز كنه فعاليتهاى غريزى حيوان كشف نشده ولى با قرب احتمال حتى عجيبترين اعمال دقيق غريزى حيوانات از قبيل اعمال مورچگان و زنبور عسل از نوع فعاليت التذاذى است نه