ماترياليسم ديالكتيك ، تحول و تكامل را كه گردش جهان ماده روى اوست فراموش كرده و بر اساس وجودات مطلقه بدون تقييد فكر مىكند و شگفتآورتر از اين اينكه مىگويد متافيزيك به مفهوم علت و معلول پى نبرده !
اشكال
اين سخن با فرضيهء فيزيكى نيوتن كه مىگويد : « هر جسمى هميشه بر حالت سكون يا حركت يكنواخت خود باقى مىماند مگر اينكه قوايى كه بر وى كارگر مىافتد مجبورش سازند كه حالت سكون يا حركت خود را تغيير دهد » كه از روى آزمايشهاى غير قابل رد تهيه كرده ، منافى است 1 زيرا بديهى است كه در حركت دائمى ، محرك اوّلى از ميان رفته ، با اينهمه حركت باقى است .
شرح
( 1 ) . در پاسخ آخرين اشكالى كه گذشت سخن به اينجا رسيد كه مواردى كه معمولًا به عنوان شاهد و مثال آورده مىشود براى اينكه معلول بعد از علت و فعل بعد از فاعل باقى مانده است از قبيل پدر و فرزد ، بنّا و ساختمان ، ساعتساز و ساعت ، نظر مسامحى عرفى به جاى نظر دقيق عقلى به كار رفته و به آنچه صرفاً از نظر عرف « علت و معلول » و « فاعل و فعل » شناخته مىشود استناد شده . از نظر عرفى مسامحى البته ساختمان ، كار بنّا و ساعت ، كار كارخانهء ساعت سازى و فرزند ، كار پدر است ولى از نظر دقيق عقلى هيچيك از اينها كار هيچيك از امور نامبرده نيست زيرا مجموعهء موادى كه وجود فرزند يا ساختمان يا ساعت را تشكيل داده است با خواص فيزيكى يا شيميايى يا حياتى كه در اين مواد هست هيچكدام مخلوق و معلول پدر يا بنّا يا كارخانهء ساعت سازى نيست . كار هر يك از عوامل نامبرده دخل و تصرفهايى است كه در مواد موجود اين جهان به عمل مىآورند و اين دخل و تصرفها عبارت است از يك سلسله حركاتى كه با نظم معين از آنها سرمىزند و البته نتيجهء اين حركات با نظم معينى كه صورت مىگيرد با در نظر گرفتن عوامل فيزيكى و شيميايى و حياتى كه در اين دنياى عظيم موجود است پيدايش يك دستگاه ماشينى يا يك مركّب شيميايى يا يك موجود ذىحيات است . پس امور نامبرده كه ما با نظر عرفى و مسامحى آنها را فاعل فرزند يا ساختمان يا ساعت مىناميم در حقيقت فاعل يك سلسله حركاتى هستند كه قائم به آنهاست و البته نسبت به اين حركات كه فعل واقعى اين فاعلها و