هيچ پاسخى به هيچ پرسشى ، هيچ ابطالى به هيچ اثباتى ، هيچ ذيلى به هيچ صدرى ارتباط نخواهد داشت . البته هيچگاه وجدان سالم زير بار اين گونه تشكيك و سفسطه نخواهد رفت .
شرح
مشخصى تعيين نشده است ولى ترديدى نيست كه با تغيير يا اختلالى كه در بعضى از قسمتهاى دماغ پيدا مىشود حافظه از بين مىرود ، پس معلوم مىشود كه حافظه از خواص تشكيلات مادى مغز است و اصولًا مىتوان از دو راه نظريهء مادى بودن حافظه را تأييد نمود :
الف . عروض نسيان . ترديدى نيست كه هر انسان بلكه حيوانى به تفاوت دچار فراموشى مىشود . هيچكس نيست كه تمام خاطرات دورهء زندگانى خود را در ياد داشته باشد و حال آنكه اگر حافظه غير مادى بود نسيان و فراموشى معنا نداشت زيرا فراموشى در اثر محو شدن صور ادراكى از صفحهء ذهن عارض مىشود و اگر روح از خود وجود مستقلى از بدن مىداشت و صور ادراكى ، مصنوع و معلول او و غير مادى بودند مىبايست هميشه باقى باشند زيرا منشأ و علّت آنها كه به عقيدهء روحيون يك امر مجرد است باقى است و هر معلولى در بقا تابع علت خودش مىباشد ، ولى مطابق نظريهء مادى علت فراموشى واضح است ، يعنى تغييراتى است كه در مادهء عصبى حاصل مىشود ، اختلاف اشخاص از لحاظ قدرت حافظه مربوط به وضع مادهء عصبى آنهاست . دكتر ارانى مىگويد :
« قدرت حافظهء يك شخص منوط به قدرتى است كه مادهء عصبى وى در مقابل حفظ تغييرات دارد ، هر قدر وضعيت تغيير را بتواند نگاهدارى كند قدرت حافظه بيشتر خواهد بود . »
ب . عروض امراض حافظهاى كه در اثر اختلالات مخصوص در دستگاه مغز حاصل مىشود . بسيار اتفاق افتاده كه يك نفر در اثر يك مرض يا در اثر يك ضربهء محكم كه بر مغزش وارد شده تمام خاطرات گذشته يا قسمتى از آنها را به كلى از ياد برده است . بعضى از مصدومين ايام جنگ كه به سختى قسمت سر و جمجمهء آنها مصدوم شده بود پس از بهبودى ، پدر و مادر و فاميل و شهرى كه در آنجا بزرگ شده بود و حتى نام خود را به كلى از ياد برده بودند ، پس معلوم مىشود كه حافظه يك امر مادى