ترجيح بلا مرجّح يعنى اينكه فاعلى نسبت به دو اثر مختلف و متغاير نسبت متساوى داشته باشد و هر دو به يك نحو براى او ممكن باشد و او به يكى از آنها انتساب پيدا كند و او را به وجود آورد . فاعل كه طبعا در چنين موردى فاعل بالقوه است نه بالفعل ، فاعليت نسبت به هر دو را در يك حد بالقوه واجد است ، چنين فاعلى يا از حد قوه به فعليت نمىرسد و يا اگر مىرسد و يكى از دو فاعليت صورت فعليت پيدا مىكند حتما به موجب يك عامل و مرجّحى بيرون از ذات فاعل است .
اما ترجّح بلا مرجّح يعنى اينكه فعلى و اثرى در حد قوه و امكان باشد و بدون اينكه علت و عاملى دخالت كند خود به خود از عدم به وجود و از قوه به فعليت برسد .
هر ترجيح بلا مرجّحى مستلزم ترجّح بلا مرجّح است ، زيرا فاعل كه بالفرض با دو فعل نسبت متساوى دارد و فاعليت هر دو را در حد قوه دارد اگر بخواهد با يكى از دو فعل نسبت بيشترى پيدا كند مستلزم اين است كه خودش خود به خود از قوه به فعليت برسد . پس ترجيح يكى از دو فعل از طرف فاعل مستلزم ترجّح قبلى در وجود خود فاعل است كه بدون عامل محال است .
برخى متكلمين خواستهاند از راه اينكه « بهترين دليل امكان يك شئ وقوع آن است » بر امكان ترجيح بلا مرجّح استدلال كنند . لهذا مسألهء دو گردهء نان براى گرسنه و يا دو راه متساوى براى فرارى ( رغيفى الجائع و طريقى الهارب ) را مطرح كردهاند غافل از اينكه اين گونه مثالها آنگاه دليل است كه ما بر جميع عواملى كه ممكن است دخالت داشته باشند احاطه داشته باشيم . در اين گونه موارد آنقدر عوامل آشكار و پنهان در شعور ظاهر و شعور باطن دخالت دارد كه از احاطهء ما خارج است . برهان عقلى را با اين مثالهاى عاميانه نتوان رد كرد .
پس از اين سه مقدمه مىگوييم اگر دو واجب الوجود يا بيشتر وجود داشته باشد ، به حكم مقدمهء اول كه « هر موجودى كه امكان وجود پيدا مىكند و شرايط وجودش تحقق مىيابد از طرف واجب افاضهء وجود به او مىشود » بايد به اين موجود افاضهء وجود بشود و البته همهء واجبها در اين جهت نسبت واحد دارند با او ، و ارادهء همهء آنها على السواء به وجود او تعلق مىگيرد ؛ پس ، از طرف همهء واجبها بايد به او افاضهء وجود بشود .
و از طرف ديگر به حكم مقدمهء دوم وجود هر معلول و انتساب آن معلول به علتش يكى است ، پس دو ايجاد مستلزم دو وجود است و چون معلول مورد نظر ، امكان بيش از
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 1021
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٠٢١