مقدّمهء سوم
حكما جملهاى دارند كه مىگويند : « العاملة تحت الشوقيّة و الشوقيّة تحت المدركة » يعنى قوّهء عامله تحت تأثير و نفوذ قوّهء شوقيّه است و قوّهء شوقيّه تحت تأثير قوّهء مدركه است . مقصود اين است كه قوّهء مدركه است كه قوّهء شوقيّه را بر مىانگيزد و ميل را تحريك مىكند ( اوّل ديده مىبيند و بعد دل ياد مىكند و مايل مىگردد ) ، و قوّهء شوقيّه است كه قوّهء عامله را برمىانگيزد و تحريك مىكند تا منتهى به عمل مىگردد .
هر فعل و عمل اختيارى مستقيما و بلاواسطه از قوّهء عامله ناشى مىشود ، ولى خود قوّهء عامله را قوّهء شوقيّه به حركت واداشته و از قوّه به فعل مىرساند ، و باز قوّهء مدركه است كه قوّهء شوقيّه را تحريك مىكند . پس قوّهء مدركه مبدأ قوّهء شوقيّه و قوّهء شوقيّه مبدأ قوّهء عامله است و قوّهء عامله نيز مبدأ فعل و عمل خارجى است ؛ و به تعبير ديگر قوّهء عامله « مبدأ قريب » فعل و قوّهء شوقيّه « مبدأ بعيد » آن و قوّهء مدركه « مبدأ أبعد » آن است .
كار قواى مدركه اطلاع رساندن و ساير كارهاى اطلاعاتى و به حركت در آوردن قواى شوقيّه است و كار قواى شوقيّه به حركت در آوردن و برانگيختن قواى عامله و كار قواى عامله به حركت در آوردن بدن يا يك عضو از اعضاى بدن است . از اين روست كه حكما مىگويند : « العاملة تحت الشوقيّة و الشوقيّة تحت المدركة » .
فرض كنيد شما در پيادهرو خيابان حركت مىكنيد ، در اين بين چشمتان به كتابى در ويترين يك كتابفروشى مىافتد ، نام كتاب و نام مؤلّف و موضوع بحث كه بر روى كتاب نوشته شده است نظر شما را جلب مىكند ، سپس به سمت كتابفروشى رفته و كتاب را مىگيريد و باز مىكنيد و فهرست مطالب آن را مىبينيد ، آنگاه رغبت خريدن آن كتاب در شما پديد آمده و قيمت آن را پرداخت كرده و از آنجا خارج مىشويد . در اين مثال قوّهء مدركه ( حسّ باصره ) وجود چنين كتابى را به ذهن شما اطلاع داده و در اثر اين اطّلاع ، ميل و شوق شما برانگيخته شده و انديشهء خريدن آن در شما پيدا مىشود . در اثر اين شوق ، مسير خود را تغيير داده به طرف كتاب رفته تا بالاخره كتاب را خريده و از آنجا خارج مىشويد . پس اين قوّهء مدركه بوده كه شوق را در شما برانگيخته است ، و اين شوق و اراده بوده كه پا را به سوى مغازه به حركت