كروى شكل هستند اين تماس و ملاقات در « آن » صورت مىگيرد نه در « زمان » ؛ يعنى چنين نيست كه اين تماس و ملاقات مدّتى لازم داشته باشد ولو آنكه آن مدّت را بسيار اندك فرض كنيم ، بلكه اساساً مدّت ندارد و اين ملاقات قابل انقسام به قسمت اوّلى و دومى نيست . اين گونه امور را مىگوييم امور « دفعىّ الوجود » و « آنىّ الوجود » .
يك نحو ديگر اين است كه تدريجىّ الوجود باشد ، يعنى وجودش مدّت و زمان بخواهد و قهراً وجودش قابل انقسام به حسب زمان بوده باشد به طورى كه بشود گفت كه قسمتى از آن در قسمتى از زمان و تمام آن در تمام زمان صورت گرفت و به عبارت ديگر وجودش به نحو حركت است .
اكنون كه اين معنى دانسته شد مىگوييم كه حركت عبارت است از اينكه وجود شىء تدريجى بوده باشد و همين كه وجود شىء تدريجى شد قهراً براى آن وجود ، ابتدا و انتها و وسط ، ولو ابتدا و انتها و وسط نسبى ، مىتوان فرض كرد ؛ و به عبارت ديگر اين وجود از سويى به سويى است ، بر خلاف قسم اوّل كه در آنجا چيزى متوجّه چيز ديگر نيست ، يعنى آن تماس و ملاقات حقيقتى نيست كه خود آن حقيقت در ذات خود توجّه از سويى به سويى باشد و رو به جهتى باشد ، و از اين بالاتر آن حقيقت داراى كمّيّت و قابل انقسام به اجزاء و ابعاض نيست تا چه رسد به اينكه داراى جهت بوده باشد ، يعنى كمّيّت جهت دار بوده باشد ؛ اين حقيقت ، امرى است كه در ذات و حقيقت وجود خود بسيط و يگانه است . و امّا در قسم دوم ، سوى و جهت و خطّ سير معيّن داشتن و رو به طرف معيّن داشتن ، مقوّم حقيقت ذات اوست ، لهذا مىگوييم حركت بدون « ما اليه الحركة » معنى ندارد ، و امّا اينكه آيا « ما اليه الحركة » يك نقطهء ثابت است يا غير ثابت و اينكه آيا هر مرتبهاى از حركت غايت است براى مرتبهء قبلى و يا حتما لازم است كه تمام مراتب حركت غايتى در ماوراء خود داشته باشد ، مطلبى است كه لزومى ندارد فعلا وارد آن بشويم .
معنى ديگر غايت « مالاجله الحركة » است ، يعنى آن چيزى كه حركت به خاطر او صورت مىگيرد . غايت به اين معنى ممكن است چيزى باشد مغاير با معنى اوّل و چيزى باشد كه حركت در ذات خود متقوّم به او نيست و به او بستگى ندارد و بلكه ممكن است اصلا حركتى در كار نباشد ؛ يعنى غايت به معنى دوم را نبايد به تعريفى كه در بالا گفته شد ( مالاجله الحركة ) محدود كنيم ، بلكه بايد آن را تعميم داده و بگوييم « مالاجله الشىء » كه شامل غير حركت نيز بشود ؛ يعنى ممكن است كه ما به خاطر
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 452
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٥٢