ظرف وجود رابط هر دو ذهن است ، و آنجا كه گفته مىشود « ظرف عروض ، ذهن و ظرف اتّصاف ، خارج است » مقصود اين است كه ظرف وجود نفسى ، ذهن و ظرف وجود رابط ، خارج است « 1 » .
اين يك توجيه نسبتاً صحيحى بود براى اين مطلب ، امّا واضح است كه اين توجيه هم خالى از اشكال نيست ، زيرا بنابراين توجيه اوّلًا معلوم نيست كه به چه مناسبتى وجود رابط به نام « اتّصاف » و وجود نفسى و محمولى به نام « عروض » ناميده شده است . ثانياً با قبول اين توجيه باز هم اشكال اين نظريه و اين گونه تعريف و تقسيم معقولات بر طرف نمىشود ، زيرا هر چند بعضى از امور ( مثل ذات واجب ) در ذهن وجود نفسى ندارد و وجود نفسىاش منحصر به خارج است ولى ساير امور ( مانند همان مثالهايى كه خود قوم براى قسم اوّل ذكر مىكنند ) هم در خارج وجود نفسى دارند و هم در ذهن و به اصطلاح ظرف عروضشان ، هم ذهن است و هم خارج . پس در حقيقت ، تقسيم ، رباعى مىشود ، زيرا قسم چهارمى به آن افزوده مىشود و آن اينكه ظرف عروض ، هم ذهن است و هم خارج .
ثالثاً در مثالهايى كه براى قسم سوم آورده مىشود ، مفاهيمى مثل ابوّت و بنوّت و امثال اينها نيز ذكر مىگردد و اين معانى اضافى از قبيل معقولات ثانيهء فلسفى خوانده مىشود « 2 » ، و حال آنكه مطابق تعريفى كه ما از معقولات ثانيهء فلسفى كرديم اين معانى از معقولات اوّليهء هستند و فرضا ما توجيه اخير را بپذيريم و مقصود از اتّصاف را « وجود رابط » و مقصود از عروض را « وجود نفسى » بدانيم باز هم بايد ابوّت را بنوّت را از معقولات اوّليّه بدانيم نه از معقولات ثانيه ، زيرا هر يك از آنها ماهيّات مستقلّى هستند كه مىتوانند موجود يا معدوم باشند و چنان كه مىدانيم به اتّفاق قوم مقولهء اضافه يكى از مقولات نه گانه عرضيّه است .
پس از ذكر ايرادات وارد بر نظريهء حكما اكنون دو مطلب ديگر بايد گفته شود :
يكى بيان مناطق معقولات ثانيهء منطقى و بيان فرق آنها با معقولات اوّليّه و معقولات ثانيهء فلسفى ، و ديگر بيان رابطهء هر يك از معقولات اوّليّه و معقولات ثانيهء منطقى و
هامش
( 1 ) . در كتب مفصّل فلسفى نيز آنجا كه از نحوهء وجود معقولات ثانيهء فلسفى بحث مىشود برخى فلاسفه ( مانند صدرالمتألّهين ) معتقدند كه اين معانى در خارج وجود رابط دارند و ليكن وجود نفسى ندارند .
( 2 ) . رجوع شود به اسفار ، مقولهء مضاف ، جلد 2 ، صفحهء 64 .