است ؛ يعنى زيد در ظرف خارج و به وجود خارجى خود متّصف است به صفت « آمدن » ، و « آمدن » هم در خارج عارض زيد شده است ، زيرا « آمدن » عرضى است كه حالّ در موضوع خودش است و اين حلول و عروض در خارج واقع شده است .
همچنين در موردى كه مىگوييم : « زيد قائم » دو چيز وجود دارد : قيام و زيد . حال آيا قيام ، عارض زيد شده است يا بالعكس ؟ آيا قيام ملحق به زيد شده است يا بالعكس ؟ يعنى آيا زيد اصل است و قيام براى زيد پيدا شده است يا قيام اصل است و زيد براى قيام پيدا شده است ؟ واضح است كه قيام براى زيد پيدا شده است . پس قيام ، عارض و زيد معروض و اين عمل ، « عروض » يا « لحوق » ناميده مىشود . اكنون بايد ديد كه ظرف عروض چيست ؟ آيا اين عروض در ذهن صورت مىگيرد يا در خارج ؟ واضح است كه ظرف عروض ، خارج است . اما ظرف اتّصاف چيست ؟ آيا اتّصاف زيد به قيام در خارج است يا در ذهن ؟ مسلّم است كه ظرف اتّصاف ، خارج است يعنى وجود خارجى زيد متّصف است به قيام .
2 . عروض عارض بر معروض خودش و اتّصاف آن معروض به عارض هر دو در ذهن است ، مانند اين كه مىگوييم : « انسان كلّى است » . آيا كلّيت داراى انسان است و يا انسان داراى كلّيت است ؟ آيا كلّيت ، عارض انسان شده است و يا انسان عارض كلّيت ؟ واضح است كه كلّيت عارض انسان شده است ، پس « انسان » معروض و « كلّيت » عارض است . حال ظرف عروض و ظرف اتّصاف چيست ؟ اوّلا واضح است كه ظرف اتّصاف انسان به كلّيت ، ذهن است . انسان خارجى يك امر جزئى و خاصّ است و البته انسان خارجى هيچگاه كلّى نيست بلكه انسان در ظرف ذهن و از نظر وجود ذهنى متّصف به كلّيت مىشود . ثانيا ظرف عروض كلّيت بر انسان نيز ذهن است ، زيرا كلّيت صفتى است كه فقط بر وجود ذهنى انسان اطلاق مىشود ؛ يعنى محمولى است كه موضوعش در ذهن وجود دارد و نه در خارج .
3 . ظرف عروض عارض بر معروض ، ذهن و ظرف اتّصاف معروض به عارض ، خارج است ، مانند اينكه مىگوييم : « انسان ممكن است » يا : « انسان واحد است » . در اينجا البته مقصود اين است كه انسان در ظرف خارج ، متّصف به امكان يا وحدت است ؛ يعنى مقصود بيان حالت انسان خارجى است ، ولى از طرفى مىدانيم كه خود امكان يا وحدت در خارج وجودى مستقل ندارند تا عارض غير بشوند ( به بيانى كه قبلًا گفته شد ) ، پس امكان در عين اينكه صفت انسان است ولى در خارج عارض انسان نيست .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 278
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٧٨