از سفيدى يا گرمى يا تلخى در ذهن ما موجود است عين همان صورت جزئى است كه در خيال موجود بوده ، و آنچه در خيال موجود است عين همان چيزى است كه در حاسّه موجود بوده ، و آنچه در حاسّه موجود است عين همان چيزى است كه در خارج موجود بوده است .
اين نوع معقولات همانها هستند كه ما مىتوانيم با يك اشارهء حسّى يا غير حسّى ( عقلى ) آنها را از ساير امور متمايز كنيم و مثلًا بگوييم « انسان » يا « سياهى » يا « سفيدى » كه مقصود ، اين دستهء بالخصوص از موجودات ( مثلًا انسانها ) است در مقابل ساير موجودات . چنين معقولاتى را « معقولات اوّليّه » مىناميم . پس هرگاه در ذهن خود يك صورت مستقيم از يك عدّه از موجودات داشته باشيم - به ترتيبى كه گفته شد - آن صورت كلّى را « معقول اوّلى » مىناميم .
تمام ماهيّاتى كه در ذهن ما وجود دارد همه از اين دستهاند . ماهيّت - يعنى آن چيزى كه صلاحيّت دارد در جواب « ماهو ؟ » واقع شود - معقول اوّلى است . هر معنايى كه بشود با اشارهء حسّى يا عقلى به شىء يا اشيائى ، آن را بر آن شىء يا اشياء حمل كرده و آنها را با آن معنا تبيين كرد و مثلًا گفت كه « اين شىء الف است » و « اين شىء ب است » و « اين فلان است و آن فلان » ، « معقول اوّلى » نام دارد . معقولات اوّليّه مناط تمايز و افتراق و تذوّتهاى مختلف اشياء و مبيّن تعيّنهاى جدا جداى آنهاست .
امّا برخى ديگر از معقولات و مفاهيم ذهنى ما اينطور نيستند و اين احكام را ندارند ؛ يعنى صورت مستقيم اشياء خارجى و مناط تعيّنات اشياء و تذوّتهاى مختلف آنها نيستند . اين مفاهيم اگر به شىء يا اشيائى كه با اشارهء حسّى يا عقلى به آنها اشاره مىكنيم حمل بشوند مبيّن ذات و حقيقت آنها نيستند بلكه صرفا بيان حالت و حكم اشياء هستند ، آن هم حكم و حالتى كه خودش هم در ذات خود و فى نفسه تعيّنى خاص از تعيّنات و موجودى خاص از موجودات نيست . اين مفاهيم صلاحيّت اينكه جواب « ما هو ؟ » نسبت به شىء يا اشيائى واقع شوند ندارند و به عبارت ديگر وجود فى نفسه به معناى ذاتى كه داراى وجود خاص بوده باشد ندارند مانند وجود ، عدم ، وحدت ، كثرت ، وجوب ، امكان و امثال اينها . اين معقولات را « معقولات ثانيه » مىنامند .
مقولات دهگانه ( يا بيشتر يا كمتر بر حسب اختلاف نظرى كه در اين مسأله وجود دارد ) كه شامل همهء اجناس و انواع مىباشند ، از معقولات اوّليّه هستند و در حقيقت دسته بندى معروف در باب مقولات ، دسته بندى معقولات اوّليّه است ؛ يعنى معقولات
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 273
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٧٣