است كه هر فردى از يكى از اين دو سلسله از تصوّرات از فرد ديگر همان سلسله جدا و متمايز است يعنى هر كدام موجودى است غير از ديگرى ، هر يك از آنها نمايندهء يك موجود خاصّ است در خارج و يا در نفس . اما در برابر اين تصوّرات يك دسته تصوّرات ديگر در ذهن ما وجود دارد مانند تصوّر وجود و عدم ، وجوب و امكان و امتناع ، علّيت و معلوليّت ، وحدت و كثرت ، حدوث و قدم ، تساوى و لا تساوى ، قوّه و فعليّت كه اين تصوّرات هيچيك نمايندهء يك موجود خاص نيستند و در عين حال هر يك از اين مفاهيم و يا هر دو تاى از آنها بر همهء موجودات قابل حمل است ؛ يعنى اين مفاهيم صور مستقيم اشياء خاص نيست ؛ يعنى ما نمىتوانيم در عرض انسان و حيوان ، نبات و جماد ، درد و لذّت ، اراده و كراهت و . . . يك دستهء ديگر از موجودات مانند وجود و عدم ، وجوب و امكان ، وحدت و كثرت قرار دهيم و نمىتوانيم به يك شىء در خارج اشاره كرده - به اشارهء حسّى يا عقلى - و بگوييم : اين وجود است و اين عدم ، اين امكان است و آن وجوب ، اين علّيّت است و آن معلوليّت ، اين حدوث است و آن قدم ، اين وحدت است و آن كثرت . امّا از طرف ديگر هر يك از اين مفاهيم را مىتوان بر همهء موجودات حمل كرد و مثلًا گفت : اين موجود است و آن معدوم ، اين ممكن است و آن واجب و آن ديگرى ممتنع ، اين علّت است و آن معلول ، اين حادث است و آن قديم ، اين واحد است و آن كثير . پس اين مفاهيم صفت موجودات ديگر هستند و به اصطلاح « وجود رابط » دارند ولى خودشان موجود نيستند ( به عقيدهء شيخ اشراق و اتباعش ) و يا موجوداتى در عرض ساير موجودات نيستند ( بنا بر تحقيق ) . بنابراين معقولات و مفاهيم كلّيّه كه ذهن انسان درك مىكند بر دو قسم است :
برخى از آنها صورت مستقيم حقايق خارجى است ؛ يعنى ذهن به يك واقعيّتى از واقعيّات برخورد كرده و صورتى از آن در نزد خود ساخته است و از اشياء ديگر نيز صور ديگرى در نزد خود ساخته است ، سپس اين صورتها به طرز مخصوص در قوّهء خيال ضبط مىگردند و پس از آن قوّهء عاقله از هر چند صورتى از اين صور ( كه در يك جهت اشتراك دارند ) يك معنى عامّ در مرتبهء عقل مىسازد . پس آنچه در مرتبهء عقل موجود است همان صورت واقعى شىء خارجى است كه يك نوع عينيّتى با وجود خارجى دارد « 1 » و سه مرحلهء احساس ، تخيّل و تعقّل را پيموده است . مثلًا صورت كلّى كه
هامش
( 1 ) . مطابق آنچه در باب « وجود ذهنى » تحقيق شده است .