شرح : اين فصل در بيان « معقولات ثانيه » است . همهء امور عامّهء فلسفه معقولات ثانيهاند و همهء مباحث و فصولى كه در بخش امور عامّهء فلسفه مورد مطالعه و بررسى قرار مىگيرد مربوط به معقولات ثانيه است . لكن اين فصل از آن جهت عنوان « معقولات ثانيه » را يافته است كه در مقام بيان حقيقت معقولات ثانيه و فرق آنها با معقولات اوّليّه است و لهذا عنوان اين فصل چنين قرار داده شده است : « غرر فى تعريف المعقول الثّانى و بيان الاصطلاحين فيه » يعنى « در بيان تعريف معقول ثانى و ذكر دو اصطلاح مربوط به آن » . به هر حال اين فصل براى بيان ماهيّت معقولات ثانيه و فرق آنها با معقولات اوّليّه است .
براى درك صحيح معنى « معقولات ثانيه » بايد اوّلا ببينيم معنى « معقول » چيست و ثانيا ببينيم معقول اوّلى و معقول ثانوى چه فرقى دارند و چگونه است كه معقولات منقسم مىشوند به معقولات اوّليّه و معقولات ثانيه .
معقول چيست ؟
چنان كه در مباحث « اتّحاد عاقل و معقول » گفته شد حكما و فلاسفه از قديم الايّام ادراكات انسان را درجه بندى كرده و مجموعا چهار درجه تشخيص دادهاند ؛ يعنى ادراكات حوزهء وجود انسان همه از يك سنخ نيستند و در يك درجه و مرتبه قرار ندارند بلكه مراتب مختلفى دارند كه عبارتند از : ادراك حسّى ، ادراك خيالى ، ادراك وهمى ، ادراك عقلى .
بنابر اين مدركات ذهنى ما عبارتند از : محسوسات ، متخيّلات ، وهميّات و معقولات . علماى روان شناسى جديد نيز با همهء اختلافى كه با پيشينيان در سبك و متد تحقيق دارند اين درجه بندى را پذيرفتهاند با اين تفاوت كه ادراك وهمى را به آن صورت كه قدما بيان كردهاند نپذيرفتهاند « 1 » .
به هر حال سه مرتبهء ادراك حسّى ، ادراك خيالى و ادراك عقلى در بين فلاسفه و روان شناسان محلّ ايراد و اشكال نيست و فقط گروهى از فلاسفهء اروپا در قرون
هامش
( 1 ) . البته در ميان قدما نيز صدرالمتألّهين در وجود يك نوع ادراك خاص به نام « ادراك وهمى » و وجود يك قوّهء خاص به نام « قوّهء واهمه » ترديد كرده است كه در اين مختصر نمىتوان به ذكر نظريّهء صدرالمتألّهين در اين زمينه پرداخت .