مقبولات و معقولات عملى كه در منطق مطرح است و فقط در « جدل » قابل استفاده است نه در « برهان » . از اين رو فلاسفه كلام را « حكمت جدلى » مىخوانند نه « حكمت برهانى » .
يكى ديگر اين كه متكلم ، بر خلاف فيلسوف ، خود را « متعهد » مىداند ، متعهد به دفاع از حريم اسلام . بحث فيلسوفانه يك بحث آزاد است ؛ يعنى فيلسوف هدفش قبلًا تعيين نشده كه از چه عقيدهاى دفاع كند ولى هدف متكلم قبلًا تعيين شده است .
روش كلامى به نوبهء خود به سه روش منشعب مىشود :
الف . روش كلامى معتزلى .
ب . روش كلامى اشعرى .
ج . روش كلامى شيعى .
شرح كامل هر يك از اين روشها در اين درس ميسر نيست و نيازمند بحث جداگانهاى است « 1 » . معتزله زيادند . ابو الهذيل علّاف ، نظّام ، جاحظ ، ابو عبيده معمر بن مثنى كه در قرنهاى دوم و سوم هجرى مىزيستهاند و قاضى عبد الجبّار معتزلى در قرن چهارم و زمخشرى در اواخر قرن پنجم و اوايل قرن ششم ، مظاهر و نمايندهء مكتب معتزله به شمار مىروند ؛ و شيخ ابو الحسن اشعرى متوفّى در سال 330 هجرى مظهر و نمايندهء كامل مكتب اشعرى به شمار مىرود . قاضى ابوبكر باقلانى و امام الحرمين جوينى و غزالى و فخرالدين رازى روش اشعرى داشتهاند .
متكلمين شيعى نيز زياد بودهاند . هشام بن الحكم كه از اصحاب امام جعفر صادق عليه السلام است يك متكلم شيعى است . خاندان نوبختى كه يك خاندان ايرانى شيعى مىباشند متكلمان زبردستى داشتهاند . شيخ مفيد و سيد مرتضى علم الهدى نيز از متكلمان شيعه به شمار مىروند . مظهر و نمايندهء كامل كلام شيعى خواجه نصيرالدين طوسى است . كتاب تجريد العقائد خواجه يكى از معروفترين كتب كلام است . خواجه ، فيلسوف و رياضىدان هم هست . بعد از خواجه سرنوشت كلام به كلى تغيير كرد و بيشتر رنگ فلسفى به خود گرفت .
در ميان كتب كلامى اهل تسنن ، شرح مواقف - كه متن آن از « قاضى عضد ايجى »
هامش
( 1 ) . [ رجوع شود به درسهاى « كلام » در مجموعه آثار 3 . ]