تصفيهء نفس . به حسب اين روش ، تنها با نيروى استدلال و برهان عقلى نتوان حقايق جهان را اكتشاف كرد .
3 . روش سلوكى عرفانى . روش عرفان و تصوّف فقط و فقط بر تصفيهء نفس بر اساس سلوك الى اللّه و تقرب به حق تا مرحلهء وصول به حقيقت تكيه دارد و به هيچ وجه اعتمادى به استدلالات عقلى ندارد . اين روش پاى استدلاليان را چوبين مىداند . به حسب اين روش ، هدف تنها كشف حقيقت نيست ، بلكه رسيدن به حقيقت است .
روش عرفانى پيروان زيادى دارد و عرفاى نامدارى در جهان اسلام ظهور كردهاند . از آن جمله بايزيد بسطامى ، حلّاج ، شبلى ، جنيد بغدادى ، ذوالنّون مصرى ، ابوسعيد ابوالخير ، خواجه عبد اللّه انصارى ، ابو طالب مكّى ، ابونصر سراج ، ابوالقاسم قشيرى ، محيى الدين عربى اندلسى ، ابن فارض مصرى ، مولوى رومى را بايد نام برد .
مظهر و نمايندهء كامل عرفان اسلامى كه عرفان را به صورت يك علم مضبوط درآورد و پس از او هر كس آمده تحت تأثير شديد او بوده است « محيى الدين عربى » است .
روش سلوكى عرفانى با روش فلسفى اشراقى يك وجه اشتراك دارد و دو وجه اختلاف . وجه اشتراك آن دو تكيه بر اصلاح و تهذيب و تصفيهء نفس است . اما دو وجه اختلاف ، يكى اين است كه عارف استدلال را به كلى طرد مىكند ولى فيلسوف اشراقى آن را حفظ مىنمايد و فكر و تصفيه را به كمك يكديگر مىگيرد . ديگر اين كه هدف فيلسوف اشراقى مانند هر فيلسوف ديگر كشف حقيقت است اما هدف عارف وصول به حقيقت است .
4 . روش استدلالى كلامى . متكلّمين مانند فلاسفهء مشّاء تكيهشان بر استدلالات عقلى است ولى با دو تفاوت :
يكى اين كه اصول و مبادى عقلى كه متكلمين بحثهاى خود را از آنجا آغاز مىكنند با اصول و مبادى عقلى كه فلاسفه بحث خود را از آنجا آغاز مىكنند متفاوت است . متكلمين خصوصاً معتزله مهمترين اصل متعارفى كه به كار مىبرند « حسن و قبح » است ، با اين تفاوت كه معتزله حسن و قبح را عقلى مىدانند و اشاعره ، شرعى .
معتزله يك سلسله اصول و قواعد بر اين اصل مترتب كردهاند از قبيل « قاعدهء لطف » و « وجوب اصلح بر بارى تعالى » و بسيار مطالب ديگر .
ولى فلاسفه اصل « حسن و قبح » را يك اصل اعتبارى و بشرى مىدانند از قبيل
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 149
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٤٩