يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ »
( 1 ) يا :
« ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ »
( 2 ) . مضمون اين است : خداوند هر نعمتى را كه بر قومى ارزانى بدارد ، آن نعمت را از آنها نمىگيرد مگر وقتى كه آن مردم خودشان را از قابليت بيندازند ، يعنى مگر اينكه آن مردم خودشان به دست خودشان بخواهند آن نعمت را زايل كنند . اين مطلب اساسا يك اصل اساسى در قرآن مجيد است .
محكمات و متشابهات
به مناسبت اين آيه لازم است مطلبى را كه در خيلى موارد به كار مىآيد عرض بكنم . آيات قرآن بعضى ، بعضى ديگر را تفسير مىكنند ( القرآن يفسّر بعضه بعضا ) . قرآن كتاب مبين است ، آشكار و آشكاركننده است . خود قرآن مىگويد آيات من دو گونه است : محكمات و متشابهات . آيات محكمات را آيات مادر مىنامد كه تعبير عجيبى است :
« هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ »
( 3 ) . آيهء متشابه آيهاى است كه مفهومى دارد كه آن را چند جور مىشود پياده كرد . آيهء محكمه را فقط يك جور مىتوان پياده كرد . قرآن كه آيات محكمات را آيات مادر مىنامد يعنى آيات متشابه را با كمك آيات محكمه مىشود پياده كرد . اگر آيهاى از قرآن را چندگونه بشود پياده كرد ، ما حق نداريم آن را پياده كنيم مگر اينكه رجوع كنيم به ساير آيات قرآن كه با توجه به آنها خواهيم دانست كه چگونه بايد آن را پيدا كرد . معنى آيهء متشابه اين نيست كه مجمل است يا لغتى در آن است كه معنايش را نمىدانيم ، بلكه آيهء متشابه يعنى آيهاى كه مىشود آن را به چند گونهء شبيه يكديگر توجيه كرد .
مثلا در قرآن آياتى است راجع به مشيت مطلقهء الهى كه همه چيز به مشيت الهى است . استثنا نمىكند . از جمله اين آيه است كه به همين معنا متشابه است :
« قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
( 4 ) .
هامش
( 1 ) . رعد / 11 .
( 2 ) . انفال / 53 .
( 3 ) . آل عمران / 7 .
( 4 ) . آل عمران / 26 .