آخر كتاب تجريد بحثى براى امامت باز شده است . از اين بحث ، چون مورد قبول همه علماى شيعه هست ، مىتوانيد بفهميد كه منطق علماى شيعه در اين زمينه چگونه منطقى است .
كتابى كه اكنون در دست دارم ، شرح ملا على قوشچى است بر تجريد . ملا على قوشچى از اكابر علماى اهل تسنن است . قهرا او كه نظر مخالف دارد ، نظريات اهل تسنن را منعكس مىكند و غالبا نظر خواجه نصير الدين را رد مىكند . بنابراين در اين كتاب ، هم نظر خواجه كه نظر علماى شيعه هست منعكس شده و هم نظر اهل تسنن .
تعريف امامت
اولين سخنى كه در باب امامت مىگويند ، تعريفى است كه از امامت مىكنند . در اين تعريف اختلافى نيست . مىگويند : « الامامة رياسة عامّة فى امور الدّين و الدّنيا » [ امامت ] رياستى است عمومى هم در امور دينى و هم در امور دنيايى . خواجه تعبيرى كلامى دارد ، مىگويد : « الامام لطف » . مقصود اين است كه امامت هم نظير نبوت از مسائلى است كه از حدّ بشرى بيرون است و به همين جهت [ انتخاب امام ] از حد استطاعت بشرى بيرون است و بنابراين آن طرفى است ، از آن طرف بايد بيايد ، مثل نبوت است كه از طريق وحى و تعيين الهى بايد بيايد با اين تفاوت كه نبوت مستقيما از ناحيهء خداست ، ارتباط پيغمبر است با خدا ، و امامت تعيينى است از ناحيهء پيغمبر از ناحيهء خدا .
دليل عقلى شيعه در باب امامت
خواجه در اينجا بيش از اين يك جمله بيان نمىكند . ولى توضيحى كه علماى شيعه در اينجا مىدهند بر همان اساسى است كه قبلا عرض كردم . اولا يك بحث تاريخى مىكنند . مىگويند فعلا بحث در امامت حضرت امير است . اگر اين ثابت شد ، براى بقيهء ائمه بيشتر به نصّ امام قبلى تمسك مىشود . مىگويند مىدانيم كه دين اسلام دين خاتم است و بناست كه بعد از آن ، ديگر شريعتى نيايد و دينى است كلى و جامع همهء شئون زندگى بشر ، و وضع اين دين هم از چنين مطلبى حكايت مىكند زيرا در همهء مسائل دخالت دارد . بعد مىگويند آيا تاريخ زندگى پيغمبر اكرم نشان مىدهد كه ايشان شخصا اين مقدار فرصت پيدا كرده باشند كه تمام اسلام را به مردم تعليم داده