سوى تجمع وجودى برود به سوى تجرد مىرود ، مىرود به حدى كه خودآگاه مىشود و خودآگاهى مساوى است با تجرد و رقاء هميشگى .
بنابراين ، ما حتى نظريهء فلاسفهء اسلامى را هم نمىتوانيم بگوييم از يونانيها گرفته شده است تا چه رسد به اينهمه آثارى كه در متن اسلام داريم .
يك مطلبى كه ايشان خيلى روى آن تكيه كردهاند اين است كه گفتهاند : به غلط آمدهاند آيهء قرآن :
« يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي »
( 1 ) را گفتهاند مقصود روح انسان است ، و حال آنكه اصلا مقصود روح انسان نيست . اولا چه كسى گفته كه
« يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي »
مخصوص روح انسان است ؟ در باب اين آيه اقوال و عقايد زيادى از قديم گفتهاند . يك قول كه جزء اقوال ضعيف است اين است كه
« يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ »
راجع به خصوص روح انسان است . در ميان آن اقوال ، قول قويتر قولى است كه در تفسير الميزان هم ديدم همين را انتخاب كرده است . در قرآن و در كلام پيامبر سخن از روح زياد آمده است ، گاهى به كلمهء « روح القدس » ، گاهى به كلمهء « روح الامين » :
« نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ »
( 2 ) ، گاهى دربارهء عيساى مسيح گفته است :
« كَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ »
( 3 ) ، گاهى از موجودى به نام روح نام برده است ، مىگويد :
« يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا »
( 4 ) ، يك جا گفته :
« تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ »
( 5 ) . در اين دو آيه روح را در مقابل ملائكه قرار داده : روزى كه روح و ملائكه عروج مىكنند به سوى پروردگار . يك جا دربارهء انسان هم كه رسيده است گفته :
« وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي »
( 6 ) من از روح خودم در او دميدهام . پس آنچه كه قرآن به نام روح مىنامد ، چيزى از آن در انسان هست .
« يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ »
سؤال دربارهء انسان هم هست ولى نه فقط سؤال دربارهء انسان است ، سؤال دربارهء آن حقيقتى است كه قرآن از آن به نام « روح » نام برده است - كه بعد ان شاء اللّه آياتش را به تفصيل بحث مىكنيم - و قرآن معتقد است در انسان چيزى از آن روح هست . شما هم داريد همين حرف را
هامش
( 1 ) . اسراء / 85 .
( 2 ) . شعراء / 193 .
( 3 ) . نساء / 171 .
( 4 ) . نبأ / 38 .
( 5 ) . معارج / 4 .
( 6 ) . حجر / 29 .