دارند ، اصحاب يمين وضع ديگرى دارند ، مكذّبين وضع ديگرى دارند . راجع به خصوص سؤال قبر و فشار قبر و . . . اصل آن چراى جناب عالى جواب داده شد . اگر بگوييد از اين عامل استفاده نكرده ، [ مىگوييم ] از اين عامل استفاده كرده است .
مسألهاى باقى مىماند كه اگر واقعا مسألهء سؤال قبر به همان شكل هست و فتّانى القبر ( دو فتّان قبر ) به تعبير حديث - يا بعضى احاديث منكر و نكير تعبير كردهاند - مىآيند و فشار قبر هست ، چرا همهء شئون عالم برزخ در قرآن به اين صورت ذكر نشده است . خوب ، ذكر نشده باشد ، حد اكثر اين است كه كسى بگويد قرآن كه اينها را نگفته ، ما بايد برويم ببينيم احاديث قطعى متواتر هست كه قبول كنيم يا نه ، اگر هم نبود قبول نمىكنيم . اين به مدعاى ما - كه مسألهء اثبات عالم برزخ است - صدمه نمىزند . جواب ايراد اصلى حضرت عالى كه چرا به عنوان عامل تربيتى استفاده نشده [ اين است كه ] نه ، واقعا استفاده شده است ، حد اكثر اين است كه شما بگوييد پس معلوم مىشود فشار قبر به آن معنا درست نيست ، اگر بود قرآن مىگفت . ما فرضا خودمان هم فشار قبر را قبول نداشته باشيم ، به اين بحث امروز ما ضربهاى نمىزند .
پس قرآن هم اين مطلب را بيان كرده و اگر هم اين « چرا » براى ما مبهم مانده بود ، به استدلال ما ضربه نمىزد ، و « چرا » هم مبهم نيست و قرآن هم مسلّم از اين عامل تربيتى استفاده كرده است .
اما جواب سؤال اول : البته اين سؤال از قديم سؤال خيلى مهمى بوده و هميشه مطرح بوده است . بنده در كتاب عدل الهى در مسألهء « مجازاتهاى اخروى » ، يك بخش كه در آنجا باز كردهام جواب اين سؤال بوده كه مجازاتهاى اخروى هيچ تناسبى با گناهان دنيوى ندارد ، نه از جهت مدت تناسب دارد و نه از جهت كيفيت ، [ دربارهء ] كيفيتش آن طور كه به ما گفتهاند سوزندگى آتش جهنم با آتش دنيا مثقالش هفت صنّار تفاوت دارد ( 1 ) . از خود قرآن هم شايد بشود استنباط كرد ، و در روايت داريم يك حلقهاش اگر به اين دنيا بيايد كوهها را آب مىكند . اين آتش با آتش دنيا هيچ تناسبى ندارد . مدت آن هم همين طور است .
در مسألهء « عدل و ظلم » شما خودتان يك منطقى در كتاب راه طى شده داريد . ما قسمتى از آن منطق را صحيح مىدانيم ، يعنى آن چيزى را كه ما رد مىكنيم سبك
هامش
( 1 ) . [ به معنى تفاوت بسيار زياد ] .