نمىكند ، به حد فعليت نمىرسد ، رشد نمىكند . ولى وقتى كه يك موجود در معرض عمل و امتحان قرار گرفت ، سير كمالى خودش را طى مىكند ، رشد مىكند ، پيشرفت مىكند ، نظير كارهاى تمرينى است كه ورزشكاران قبل از مسابقههاى نهايى انجام مىدهند ، آنچه كه انجام مىدهند براى اين نيست كه مربى بفهمد هر كس استعدادش چقدر است ؟ براى اين است كه خودشان آماده شوند ، براى اين است كه هر چه در استعداد دارند به ظهور بپيوندد .
سختيها و شدايدى كه خداوند تبارك و تعالى در دنيا براى انسان پيش مىآورد و بلكه - در تعبير ديگر قرآن - نعمتهايى هم كه در دنيا براى انسان مىآورد ، براى اين است كه آن استعدادهاى باطنى بروز كند ، يعنى از قوّه به فعليت برسد . انسان از نظر حالات روحى ، درست حالت يك بچهاى را دارد كه از نظر جسمى در حالى كه تازه به دنيا آمده است استعداد اين را كه يك جوان برومند بشود دارد ولى حالا كه آن را ندارد ، بايد تدريجا رشد كند تا يك جوان برومند بشود . انسان هم از نظر كمالات واقعى و نفسانى ( يعنى آنچه كه در استعداد دارد ) اول در يك حد بالقوّه است ، مىتواند باشد ، اما حالا كه نيست ، از يك طرف به واسطهء سختيها و شدايد و از طرف ديگر به واسطهء همان نعمتهايى كه به او داده مىشود ، در معرض يك چنين امتحانى قرار مىگيرد تا به حد كمال برسد .
« وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ »
. بايد اين سختيها پيش بيايد و در زمينهء اين سختيهاست كه آن صبرها ، مقاومتها ، پختگيها ، كمالها براى انسان پيدا مىشود ، آن وقت موضوع اين نويد و بشارت واقع مىشود . اين هم دو آيه كه مربوط به يك موضوع بود و عرض كرديم .
« شيطان » از نظر قرآن
يك مطلب ديگر هم اينجا عرض كنيم و به عرايض خودمان خاتمه دهيم ، يعنى اين بحث ما ديگر به پايان مىرسد ، و آن موضوع اين است :
در قرآن كريم از شيطان زياد ياد شده است . بحث شيطان هم خودش يك بحث بسيار مهمى است . در اخبار و احاديث ما اين موضوعى كه عرض مىكنم نيامده است ، ولى در كتابهاى ما نقل كردهاند كه در بعضى از شروح انجيل آمده است . شهرستانى