طبقات هستند كه رحمتهاى پروردگار شامل حال آنها مىشود .
پس اين سختيها و شدايد را زمينهء بسيار مفيدى براى كسانى معرفى مىكند كه بتوانند در اين سختيها و شدايد مقاومت و ايستادگى و خويشتندارى كنند . پس اينها فايده دارد ، يعنى يك چيزى است كه بشر مىتواند در اين زمينهها از وجود آنها استفادهء زياد كند ، كه قرآن هم آنها را به صورت نويد و بشارت ذكر مىكند . البته به اين مضمون آيهء اخير بازهم ما آيات ديگرى در قرآن راجع به فوايد گرفتاريها و فتنهها و شرور و اين طور چيزها داريم :
« وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً وَ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ »
( 1 ) ما شما را آزمايش مىكنيم ، هم به شرور ( كه مقصود همين بديهاست ، همين چيزهايى كه ضربه به آدم مىزند ) و هم به خيرات و نعمتها ، هم آن مايهء آزمايش و امتحان است و هم اين .
اين خيلى جملهء عجيبى است ، يعنى آن را كه شما « خير » مىناميد ، صد در صد نبايد بگوييد خير است ، و آن را كه شما « شر » مىناميد ، صد در صد نبايد بگوييد شر است ، خير بودن واقعى و نهايى خير ، و شر بودن نهايى شر بستگى دارد به نحوهء استفادهاى كه شما از آن مىكنيد يا به نحوهء برخوردى كه با آن مىكنيد . اى بسا يك چيزى خودش خير است ، نعمت است ، ما كه به شما مىدهيم جنبهء امتحانى دارد ، ولى وقتى كه به شما داديم ، همين خير بسا هست كه سبب فساد شما بشود . باز شر هم جنبهء امتحانى دارد ، اى بسا همين شر منشأ صلاح شما بشود ، و واقعا هم همين طور است
« عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ »
( 2 ) .
آزمايش انسانها
اما در آزمايشهايى كه در مورد انسانها صورت مىگيرد سه خصوصيت هست . يك خصوصيت اين است كه گاهى آزمايشكننده مىخواهد از اين آزمايش چيزى را استفاده كند ، كه به آنها كار نداريم . مثل يك نفر معلم كه مىخواهد وضع شاگردها را به دست بياورد ، خودش هم نمىداند وضع درسى آنها چگونه است . اول سال ، وسط سال و آخر سال مىخواهد بفهمد كه اين شاگردان درسشان را خواندهاند يا
هامش
( 1 ) . انبياء / 35 .
( 2 ) . بقره / 216 .