در ملل و نحل ، از كتابهاى مسيحيها نقل كرده كه حتى خود شيطان بعد از آنكه ملعون و مطرود بارگاه الهى شد ، شش اعتراض به خداوند كرد و گفت : اولا تو چرا مرا آفريدى ، تو كه مىدانستى من آخر كارم به اينجا مىكشد چرا مرا آفريدى ؟ بعد از آنكه مرا آفريدى ، تو كه مىدانستى اگر به من امر به سجده كنى ، طبيعت من حاضر نيست كه اين خضوع را انجام دهد ، تو كه مىدانستى من معصيت مىكنم ، چرا امر كردى ؟ بعد از آنكه من سجده نكردم و دشمن آدم شدم ، چرا مرا بر او مسلط كردى ؟ من به تو گفتم :
« أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ »
( 1 ) به من مهلت بده ، مرا از بين نبر ، چرا مرا هلاك نكردى ؟ گفتم به من مهلت بده ، گفتى بسيار خوب ، مهلت دادم . گفتم من مىخواهم فرزندان آدم را وسوسه كنم براى اينكه آنها را گمراه كنم ، خيالات بد در دل آنها القاء كنم ، گفتى بسيار خوب برو هر كار دلت مىخواهد بكن ، وقتى گمراه كردى ، من هم گمراهان را يكسره مىبرم جهنم ، و از اين جور سؤالات . در اول حرفش - در اين نقلى كه شرّاح اناجيل كردهاند - گفت : خدايا تو حكيم هستى ، از حكيم اين كارها نسزد . به جوابش گفتند كه اول ما تو را به همان حرف خودت مىگيريم ، گفتى ما حكيم هستيم .
بله ، ما كه حكيم هستيم ، هيچ كارى را بدون حكمت انجام نمىدهيم . بنابراين فضولى موقوف ، برو دنبال كارت ! ببينيد ، راجع به شيطان بحثهايى هست . اولا قرآن كريم اين طور مىفهماند كه شيطان قبل از خلقت انسان در صف ملائكه بود ، بعد از خلقت انسان از صف ملائكه خارج و رجيم شد . در موضوع وسوسههاى شيطانى هم قرآن كريم بيان كرده است كه اين موجود انسان را وسوسه مىكند ، از زبان خود او نقل كرده است :
« بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ »
( 2 ) من بر روى زمين يك چيزهايى را در نظر اينها جلوه مىدهم ، نشان مىدهد كه كيفيت گمراه كردن شيطان چه كيفيتى است ، يعنى از راه ادراكات و احساسات و از راه دل وارد مىشود ، راه ديگرى هم نيست .
باز از قرآن كريم اين مطلب استفاده مىشود كه اين تسلط شيطان بر انسان يك تسلط محدودى است ، چون خودش هم مىگويد :
« لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ، إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ »
( 3 ) گمراهشان خواهم كرد مگر بندگان مخلص تو را ، كه آنها را ديگر
هامش
( 1 ) . اعراف / 14 .
( 2 ) . حجر / 39 .
( 3 ) . حجر / 39 و 40 .