كند ، هم به پاى دراز و هم به گردن دراز - هر دو - نياز داشته است ، نياز داشته كه تنهاش بيرون و پاهايش در آب قرار گيرد كه تكيهء تنهاش روى آن باشد ، گردن درازى هم داشته باشد تا ماهيها را از لاى لجنها بيرون بكشد . مىگويد در ابتدا كه اين پاها دراز نبوده ، چون احتياج بوده است ، خودش را قهرا مىكشيده ( مثل يك آدمى كه سر انگشتها راه مىرود و مىخواهد به اصطلاح پا بلندى كند ) و در نتيجه تدريجا پاى اين حيوان دراز و درازتر شده است . باز سؤال ما همين است : آيا نفس اين احتياج و نفس اين عمل كه چون آب زياد بوده ، اين حيوان با سر انگشتهايش راه مىرفته است ، كافى است كه پاهايش قد بكشد ؟ مثلا پاهاى دهسانتىمترىاش كم كم بشود صد سانتىمتر ؟ پس اين هم باز به نوبهء خودش كافى نيست .
بنابراين اصل اول نظريهء لامارك تأثير محيط است ، اصل دوم پيدايش نيازمنديهاى جديد و عادات جديد بر اساس آن نيازمنديهاست ، و اصل سوم آن اين است كه اين صفات با وراثت منتقل مىشود ، اينها اصول سهگانهء لامارك است . از اين اصول سهگانه ، ما تأثير محيط را قبول داريم ، منكر نيستيم ولى مدعى هستيم كافى نيست . فايدهء استعمال و عدم استعمال را قبول داريم ولى معتقد هستيم اينها در توجيه [ پيدايش ] عضو كافى نيستند . البته او راجع به وراثت هم [ سخن ] گفته است كه يكى از اشكالات عمدهء حرفهاى او همين است ، معتقد شده است كه صفات اكتسابىاى كه موجود زنده در محيط خاص پيدا مىكند ، به فرزندان او منتقل مىشود . اين را بايد ببينيم علم وراثت قبول مىكند يا قبول نمىكند ؟ بعدها آمدند اين اصل سوم را به كلى باطل شناختند . بنابراين ، اصل سوم او از نظر علمى مخدوش است . اصل اول و دوم ، ما اثرش را منكر نيستيم ولى قائل هستيم كه در توجيه [ پيدايش ] عضو كفايت نمىكند ، ولى اصل سومش قابل مناقشه است . ما راجع به لامارك ديگر حرفى نداريم .
بعد داروين آمد اصول ديگرى را آورد . همان طورى كه در اصول لامارك تأثير محيط نقش اول را بازى مىكند ، داروين هم تأثير محيط را انكار نكرد ولى يك موضوع ديگر را تحت عنوان « انتخاب طبيعى » و « بقاى اصلح » عنوان كرد كه نقش عمده را در كلمات او بازى مىكند . البته او هم باز اصل وراثت را ناچار يكى از اصول خودش قرار داده است . بسيارى از اشكالاتى كه ما بر نظريهء لامارك كرديم ، بر نظريهء داروين وارد نيست . مثلا ما روى اين حرف تكيه كرديم كه لامارك مىگويد هميشه تغييرات موجود در موجود زنده در جهت مصالح و منافع موجود زنده است ، لامارك
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 237
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٣٧