مبنا و منشأ مذهب
دانستن نظريّات اينها ( 1 ) راجع به مبنا و منشأ مذهب ، يك فايدهء اساسىاش براى ما اين است كه بفهميم اصلًا تعصّب در لامذهبى يعنى چه . هميشه به ما دربارهء تعصّب مذهبى گفتهاند ، كه مذهبيها متعصّباند و چون متعصّب هستند ، از روى كمال تعصّب نظريّههايى را ابراز مىدارند . ببينيد آنهايى كه در لامذهبى متعصّباند - يعنى اوّل ، فرضشان نفى مذهب است - براى توجيه اين نفى چه ياوهها بافتهاند كه امكان ندارد يك انسان بىطرف تا اين حد ياوهبافى كند ؛ و همچنين ببينيد در نهايت امر چگونه در بنبست توجيه مذهب گير كردهاند ، يعنى اصلًا حقارت نظريّات اينها را شما خواهيد فهميد .
علمى در اروپا به وجود آمده است به نام « جامعهشناسى مذهب » كه اين علم ابتدا يك چيزى را به عنوان « اصل موضوع » انتخاب مىكند چنان كه هر علمى يك « اصل موضوع » دارد كه ابتدا نمىتواند آن را اثبات كند بلكه آن را مفروض مىگيرد بعد بر اساس آن « اصل موضوع » ، نظريّات خودش را بار مىكند . در « جامعهشناسى
هامش
( 1 ) . [ لازم به ذكر است كه قبل از بيانات استاد ، پيرامون مقالهاى در موضوع « نظريّات دربارهء منشأ پيدايش دين » نوشتهء انور خامهاى كنفرانس داده شده است . ]