مسير كمال صورت گرفته است ، بدين معنى كه مبدئى را در نظر گرفتهايم ، بعد مىگوييم در آن متكامل شده است ، يعنى در مرحلهء بعد همان را در مرحلهء عالىتر و به مقدار بيشتر دارد .
پس اگر مسير ، مسير كمال نباشد آن تغيير مرحله و آن تغيير و جابجا شدن ، تكامل نيست . اگر مسير بخواهد مسير كمال باشد بايد يك امرى را ما در نظر بگيريم بعد بگوييم آن امر را كه [ اين شىء ] در ابتدا داشته است - كه ما آن را كمال تلقّى كردهايم - در مرحلهء بعد همان را به شكل افزونترى دارد .
مثلًا تكامل در علم و تكامل در صنعت را در نظر مىگيريم . جامعهاى در مرحلهاى از علم و دانايى و اطّلاع و كشف اسرار طبيعت و در مرحلهاى از صنعت هست ، در مرحلهء ديگر تغيير مىكند ؛ حال آيا هر تغييرى را مىتوانيم بگوييم « تكامل » ؟ اگر در دورهء بعد ، اين مردم جاهلتر و نادانتر شدند ، قدرت فنّى و صنعتىشان ضعيفتر شد باز مىتوانيم بگوييم تكامل پيدا كردهاند چون با گذشته فرق كردهاند ؟ مثلًا آمار باسوادها سابق بيشتر بود حالا كمتر شده است ، سطح سواد و معلومات قبلًا بيشتر بود حالا كمتر شده است ؛ آيا مىتوانيم بگوييم چون اكنون در آن مرحله نيستند ، پس تكامل است ؟ نه ، آن وقتى ما مىگوييم تكامل است كه در دورهء بعد ، آن جامعه از نظر كمّيّت يا كيفيّت و يا از هر دو نظر در سطح بالاتر قرار گرفته باشد ، يعنى اگر در دورهء قبل مثلًا آمار باسوادها 50 % بود اكنون از نظر كمّيّت ، شده 60 % ، و اگر بالاترين سطح دانش و معلومات و حد اكثر سواد داشتن اين بود كه مدرك ليسانس داشته باشند ، اكنون مراحل تخصّصى را طى كردهاند . صنعت هم همينطور است ، يعنى در آنچه كه داشتهاند همان را دارند با چيز اضافه ، و به عبارت ديگر آن را در سطح بالاتر دارند .
اين است كه در « تكامل » ما بايد يك « مبدأ كمال » ى در نظر بگيريم و بعد مسيرى از همان مبدأ در نظر بگيريم كه شىء در همان مسير در مرحلهء بعد در سطح بالاتر قرار گرفته است . اين را مىگوييم « تكامل » .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 534
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٣٤