آيا در اثبات وجود فطرت براى انسان ، به همين اكتفا مىكنيم كه فطريّات را در خودمان مىيابيم ، و يا استدلال ديگرى هست ؟ چون در صورت اوّل ، غرائز ، هوسها و فطريّات كاملًا قابل تداخلاند و تكيه بر تفاوتهاى اصطلاحى و لفظى ، كافى نيست و خلاصه مرز دقيقتر « فطرت » و « غريزه » در انسان چيست ؟ و آيا اين مرزها قراردادى است ( مثلًا تقسيمشان به خودآگاه و ناخودآگاه ) يا واقعى ؟
اين در واقع دو سؤال در طول يكديگر است . مىگويند آيا براى اثبات فطرى بودن يك امر به همين جهت اكتفا مىكنيم كه « ما آن امر را در خود مىيابيم » ؟ جواب اين است كه اوّلًا ما هنوز در مقام اثبات فطرى بودن و يا علائم فطرى بودن يك امر برنيامدهايم و بعد دربارهء آن صحبت مىكنيم ، ثانياً فرضاً چنين چيزى باشد ، اين يك چيز عجيبى نيست كه يك امرى براى ما فطرى باشد و دليل ما بر فطرى بودنش اين باشد كه خود فطرى بودنش را در ضمير خودمان مىيابيم . اين نظير آن است كه ما يك سلسله بديهيّات اوّليّه داريم ، مثلًا مىگوييم اينكه « كل از جزء بزرگتر است و محال است كه جزء برابر با كل يا بزرگتر از كلّ خودش باشد » بديهى است ؛ بعد كسى بگويد چه دليلى بر بديهى بودن اين مطلب هست ؟ خودش بديهى است ولى اين كه بديهى است آيا نظرى است يا بديهى ؟ مىگوييم اين هم كه بديهى است ، بديهى است . اگر ما فرض كنيم كه [ بديهى بودن آن ] بديهى نباشد و نظرى باشد بايد برايش دليل بياوريم ، آن دليل ما چگونه است ؟ نظرى است يا بديهى ؟ اگر فرض كنيم دليل ما نظرى باشد پس آن هم دليل مىخواهد . حال دليل دليل چطور ؟ نظرى است يا بديهى ؟ اگر در آخر به يك بديهى رسيديم كه آن ، بديهى بودنش احتياج به دليل ندارد اين مىتواند درست باشد ؛ امّا اگر به چنين بديهىاى هرگز نرسيم پس هيچ بديهىاى نداريم و هيچ نظرىاى نداريم ، يعنى وقتى هيچ بديهىاى نداشته باشيم هيچ استدلالى نمىتوانيم داشته باشيم ، چون [ در اين صورت ] استدلال ما بر يك امر نظرى - يعنى بر يك امر مجهول - [ مبتنى است . ] اگر ما بخواهيم بر يك امر مجهول ، از يك امر نظرى ( يعنى از يك امر مجهول ديگر ) دليل بياوريم اين كار مثل ضمّ صفر به صفر است كه اثرى ندارد .
پس تعجّبى ندارد كه كسى بگويد كه ما يك سلسله امور فطرى داريم و فطرى بودن آنها را در ضمير خودمان وجدان مىكنيم و هيچ نيازى به دليل نداريم . در عرايض بعد دربارهء اين مطلب توضيح بيشتر داده مىشود .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 472
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٧٢