چون انسان به حسب غريزه ، ادامهء حيات و بقاء را دوست دارد و به هر چه كه به ادامهء حيات او كمك كند قهراً علاقهمند است ، و منطقى و طبيعى است كه انسان دنبال سود برود .
يك چيزهاى ديگرى وجود دارد كه با سود قابل انطباق نيست ؛ يعنى مسأله ، مسألهء سود نيست ، و با منطق سود جور در نمىآيد . فرنگيها به غلط اسم اين را
valeur
( ارزش ) گذاشتهاند . اصلًا خود اين نامگذارى منشأ يك سلسله اشتباهات شده است ( 1 ) . اين چيزهايى كه امروز آنها را « ارزشهاى انسانى » مىنامند چيست ؟ آيا اينها ريشهاى در نهاد و سرشت انسان دارد ، و اگر دارد آن چيست و براى چيست ؟ چون اين خودش خيلى مسألهء مهمّى است ، زيرا اگر چيزى در نهاد انسان باشد آن چيز از مسائل و واقعيّات ديگرى حكايت مىكند .
بدون شك تعليمات اسلامى بر اساس قبول يك سلسله فطريّات است ؛ يعنى همهء آن چيزهايى كه امروز مسائل انسانى و ما وراء حيوانى ناميده مىشوند و اسم آنها را « ارزشهاى انسانى » مىگذاريم ، از نظر معارف اسلامى ريشهاى در نهاد و سرشت انسان دارند ؛ و بعد خواهيم گفت كه اصالت انسان و انسانيّت واقعى انسان در گرو قبول فطريّات است . اين ، حرف مفت است كه ما براى انسان فطريّات قائل نشويم يعنى ريشهاى در نهاد انسان براى اينها قائل نشويم و دم از « امانيزم » و اصالت انسان بزنيم .
پس بحث بعد ما دربارهء همين ارزشهاى انسانى و معناى فطرى بودن اينهاست و نتيجهاى كه از اينها مىگيريم ، و بعد آن چيزهايى را كه فطريّات انسان است بر مىشماريم كه اين ارزشها چيست ؛ آنگاه بايد ببينيم كه از متون اسلامى چه دليلى بر فطرى بودن اينها مىتوانيم به دست آوريم ؟ آيا ما از قرآن و از متون اسلامى مىتوانيم دليل بياوريم كه خيرهاى اخلاقى هم يك سلسله امورى در سرشت انسان
هامش
( 1 ) . از آن جهت كلمهء « ارزش » را به كار بردهاند كه در واقع خواستهاند بگويند اينها « واقعيّت » نيستند ولى انسان به حسب قرارداد به اينها اعتبار داده است ؛ امرى هم كه ما به حسب قرارداد و اعتبار برايش ارزش قائل بشويم در واقع هيچ است . اين مثل آن است كه ما براى يك اسكناس هزار تومانى به حسب قرارداد ارزشى قائل هستيم كه مثلًا اگر اين اسكناس را بدهيم مىتوانيم يك تن گندم بگيريم . اگر اين قرارداد و اعتبار را بگيرند اين اسكناس با يك صفحهء كاغذ فرقى ندارد ، حال اسمش را هر چه مىخواهند بگذارند .