مىرود و زود هم آن را پيدا مىكند چيست ؟ مىگويند اين غريزهء حيوانى است . غرائز حيوانات بسيار مختلف است . مثلًا مورچه در گردآورى آذوقه غريزهء خاصّى دارد :
مور گرد آورد به تابستان * تا فراغت بود زمستانش
اين حيوان يك وضع عجيبى دارد و حتّى براى گرد آوردن آذوقههاى خودش كارهاى خارق العادهاى مىكند كه معلوم نيست ( 1 ) از چه منبعى است و چه ريشهاى دارد . مىگويند گندم را كه جمع مىكند متوجّه است كه اگر گندم سالم باشد بعد مىرويد و به دردش نمىخورد ، لذا گندم را از وسط مىشكافد و آن را مىميراند براى اينكه قابل روييدن نباشد ، و بسيار كارهاى عجيب ديگرى كه اين حيوان مىكند . اينها چيست ؟ ما مىگوييم اينها « غريزه » است . غريزه ، كارى است نيمه آگاهانه كه هم مىتوان گفت آگاهانه است و هم مىتوان گفت آگاهانه نيست ؛ يك حالت خيلى مبهمى است .
همچو ميل كودكان با مادران * سرّ ميل خود نداند در لبان
از يك طرف به دليل اينكه ميل است يك حالت آگاهانه است ، [ و از طرف ديگر يك حالت آگاهانه نيست . ] « ميل » يك حالت روانىاى است كه انسان به خود ميل يك نوع آگاهى حضورى دارد ولى دربارهء آن كوچكترين آگاهى ندارد ؛ يعنى به خود ميل آگاهى حضورى دارد ولى ديگر علم به اين علم خودش ندارد ، سرّ اين آگاهى خودش را نمىداند ، همين قدر به طور اجمال و ابهام اين ميل در او پيدا مىشود امّا خودش توجّه به اين ميل ندارد ؛ آگاه به اين ميل است ولى توجّه ندارد ، چون توجّه داشتن غير از آگاه بودن و حاضر بودن يك چيز است .
در مورد حيوانات ، لغت « غريزه » به كار برده مىشود . من تا به حال نديدهام كه در مورد حيوانات - چه در اصطلاحات دينى و چه در اصطلاحات غير دينى - لغت « فطرت » به كار برده شده باشد . حال اگر كسى هم به كار برده باشد گناهى مرتكب نشده است ولى من يادم نيست كه در مورد حيوانات ، آنجا كه كلمهء « غريزه » را بايد به كار برد كلمهء « فطرت » به كار برده شده باشد .
هامش
( 1 ) . « معلوم نيست » يعنى نظريّات مختلف است .