مىگويند « الخاتم من ختم المراتب بأسرها » يعنى پيامبر خاتم آن است كه همهء مراحل را طى كرده و راه نرفته و نقطهء كشف نشده از نظر وحى باقى نگذاشته است .
اگر فرض كنيم در يكى از علوم همهء مسائل مربوط به آن علم كشف شود ، جايى براى تحقيق جديد و كشف جديد باقى نمىماند . همچنين است مسائلى كه در عهدهء وحى است ؛ با كشف آخرين دستورهاى الهى جايى براى كشف جديد و پيامبر جديد باقى نمىماند . مكاشفهء تامّهء محمّديّه كاملترين مكاشفهاى است كه در امكان يك انسان است و آخرين مراحل آن است . بديهى است كه هر مكاشفهء ديگر بعد از آن مكاشفه ، جديد نخواهد بود ؛ از قبيل پيمودن سرزمين رفته شده است ؛ سخن و مطلب جديد همراه نخواهد داشت ، سخن آخر همان است كه در آن مكاشفه آمده است :
وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
( 1 ) .
سخن راستين و موزون پروردگارت كامل شد ؛ كسى را توانايى تغيير دادن آنها نيست . او شنوا و داناست .
مرحوم فيض در علم اليقين صفحهء 105 از يكى از بزرگان چنين نقل مىكند :
« مقصود و هدف در فطرت آدميان رسيدن به مقام قرب الهى است و اين جز با راهنمايى پيامبران امكانپذير نمىباشد . از اين رو نبوّت جزء نظام هستى قرار مىگيرد و البتّه مقصود و هدف ، مرتبهء اعلى و آخرين درجهء نبوّت است نه اوّلين درجهء آن . نبوّت طبق سنّت الهى تدريجاً كمال مىيابد ، همچنانكه يك عمارت تدريجاً ساخته مىشود . و همچنانكه در ساختن عمارت پايهها و ديوارها هدف نيست ، هدف صورت كامل خانه است ، نبوّت نيز چنين است ؛ هدف صورت كامل آن است و در همينجاست كه نبوّت خاتمه مىپذيرد و پايان مىيابد و زياده نمىپذيرد ، زيرا زياده بر كمال نقص است و انگشت زيادى را مىماند . پيغمبر اكرم در حديث معروف به همين معنى اشاره كرد كه گفت : مثل نبوّت مثل خانهاى است كه ساخته شده و جاى يك خشت در آن باقى است ، من جاى آن خشت آخرينم ، يا من گذارندهء آن خشت آخرينم . » ( 2 ) .
هامش
( 1 ) . انعام / 115 .
( 2 ) . متن حديث را مجمع البيان در ذيل آيهء 40 سورهء احزاب به نقل از صحيح بخارى و مسلم چنين آورده است :
« انَّما مَثَلي فِى الأنْبياءِ كَمَثلِ رَجُلٍ بَنى داراً فَاكْمَلَها وَ حَسَنَها الّا مَوْضِع لَبِنَة فَكانَ منْ دَخَلَ فيها فَنَظَرَ اليْها قالَ ما احْسَنَها الّا مَوْضِعَ هذِهِ اللبِنَة فَانَا مَوْضِعُ هذِهِ اللَّبِنةِ خُتمَ بِىَ الأنْبياءُ . »