اين آيه تنها آيهاى است كه فاصلهء ميان مرگ و قيامت را « برزخ » خوانده است .
علماى اسلام از همين جا اقتباس كرده و نام عالم بعد از دنيا و قبل از قيامت كبرى را « عالم برزخ » نهادهاند .
در اين آيه از ادامهء حيات بعد از مرگ ، همين قدر سخن آمده است كه انسانهايى پس از مرگ اظهار پشيمانى مىكنند و درخواست بازگرداندن به دنيا مىنمايند و به آنها پاسخ منفى داده مىشود . اين آيه كاملا صراحت دارد كه انسان پس از مرگ داراى نوعى حيات است كه تقاضاى بازگشت ( رجوع ) مىكند ولى تقاضايش پذيرفته نمىشود .
آياتى كه دلالت مىكند كه انسان در فاصلهء مرگ و قيامت از نوعى حيات برخوردار است و در آن حال شديدا احساس مىكند ، گفت و شنود دارد ، لذّت و رنج و سرور و اندوه دارد و بالأخره از نوعى زندگانى سعادتآميز [ يا شقاوتآلود ] برخوردار است ، زياد است . مجموعا در حدود 15 آيه است كه در قرآن كريم به نحوى از انحاء يك جريان حياتى را ياد كرده است كه مىرساند انسان در فاصلهء بين مرگ و قيامت از يك حيات كامل برخوردار است . اين آيات بر چند گونه است :
1 . آياتى كه جريان يك سلسله گفت و شنودها ميان انسانهاى صالح و نيكوكار و يا انسانهاى فاسد و بدكار را با فرشتگان الهى ياد مىكند كه بلافاصله بعد از مرگ صورت مىگيرد . اين گونه آيات زياد است . آيهء 97 از سورهء نساء و آيهء 100 از سورهء مؤمنون - كه قبلا هر دو آيه را نقل و ترجمه كرديم - از اين گونه آيات است .
2 . آياتى كه علاوه بر مضمون آيات بالا رسما مىگويند كه فرشتگان پس از آن گفت و شنودها به صالحان و نيكوكاران مىگويند از اين پس از نعمتهاى الهى بهره گيريد ، يعنى آنها را در انتظار رسيدن قيامت كبرى نمىگذارند . دو آيهء ذيل مشتمل بر اين مطلب است :
الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
( 1 ) .
آنان كه در حالى كه پاكيزهاند فرشتگان آنان را تحويل مىگيرند و فرشتگان به آنها مىگويند : درود بر شما ! همانا به موجب كردارهاى شايستهتان وارد بهشت گرديد .
هامش
( 1 ) . نحل / 32 .