انتقادها
اكنون كه « مبانى » و « نتايج » نظريّهء ماديّت تاريخ را توضيح داديم نوبت آن است كه به نقد و بررسى آن بپردازيم .
مقدّمتا يك نكته را توضيح دهيم كه ما در اينجا نه در صدد نقد نظريّات ماركس در مجموع آثارش هستيم و نه در پى نقد ماركسيسم به طور كلّى . ما در اينجا در پى نقد « مادّيت تاريخ » و به اصطلاح در پى نقد « ماترياليسم تاريخى » هستيم كه يكى از اركان ماركسيسم است ، و اساسا نقد نظريّات ماركس با نقد و ماركسيسم به طور مطلق و يا نقد يكى از اصول ماركسيسم - مثلا « مادّيت تاريخى » - دوتاست .
نقد نظريّات ماركس يعنى بررسى مجموع نظريّات وى در كتابها و نوشتههاى گوناگون دورههاى مختلف زندگى وى كه مشتمل بر تناقضات بسيارى است ، و اين كار در غرب وسيلهء افراد مختلف انجام گرفته است و در ايران تا آنجا كه من اطّلاع دارم كتاب تجديد نظر طلبى از ماركس تا مائو كه ما فراوان از آن در اين فصل استفاده و نقل كردهايم ، بهترين اثر در اين موضوع است ( 1 ) .
هامش
( 1 ) . مؤلّف كتاب به زبان فرانسه و هم مترجم آن به زبان فارسى آقاى دكتر انور خامهاى است . مشار اليه علاوه بر آنكه