و همچنين دربارهء اينكه آثار و پديدههاى مشابه اجتماعى از يك سلسله علل مشابه سرچشمه مىگيرند ، از كتاب ملاحظات دربارهء علل عظمت و انحطاط روميان چنين نقل مىكند :
« تصادف بر جهان حكمفرما نيست . اين نكته را مىتوان از روميان پرسيد ، زيرا آنان تا زمانى كه برنامهاى در فرمانروايى داشتند با كاميابيهاى پياپى قرين بودند و چون برنامهاى ديگر در پيش گرفتند با ادبارهاى پياپى روبرو شدند . در هر نظام سلطنتى علّتهايى ، خواه اخلاقى و خواه جسمانى ، در كار است كه نظام مذكور را به اعتلا مىرساند ، برقرار مىدارد يا به سوى پرتگاه نابودى سوق مىدهد . همهء پيشامدها تابع اين عللاند و اگر تصادف يك نبرد ، يعنى علّتى خاص ، دولتى را واژگون كرده باشد يقينا علّتى كلّى در كار بوده كه موجب گرديده است تا دولت مذكور به دنبال يك نبرد از پا درآيد . سخن كوتاه ، روند اصلى است كه موجب همهء پيشامدهاى جزئى مىشود . » ( 1 )
قرآن كريم تصريح مىكند كه امّتها و جامعهها از آن جهت كه امّت و جامعهاند ( نه صرفا افراد جامعهها ) ، سنّتها و قانونها و اعتلاها و انحطاطها بر طبق آن سنّتها و قانونها دارند . سرنوشت مشترك داشتن به معنى سنّت داشتن جامعه است . دربارهء قوم بنى اسرائيل مىفرمايد :
وَ قَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً . فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَ كانَ وَعْداً مَفْعُولًا . ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَ أَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِينَ وَ جَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً . إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها ، فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَ لِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِيُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبِيراً . عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَ جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً
( 2 ) .
در آن كتاب ( يكى از كتب آسمانى ) به بنى اسرائيل حكم كرديم كه شما دو نوبت در زمين فساد و سركشى بزرگ خواهيد كرد . هنگامى كه وقت انتقام شما از سركشى
هامش
( 1 ) . مراحل اساسى انديشه در جامعهشناسى ، ص 27 .
( 2 ) . اسراء / 4 - 8 .