كه چون يگانه طبقهء پيشرو و تكاملبخش اجتماع زورداراناند و دين به حمايت ضعيفان برخاسته است ، عامل توقّف و انحطاط بوده است . گويى جامعهء بشرى آنگاه در مسير تكامل با شتاب حركت مىكند كه قانون جنگل بر آن حكمفرما گردد . از نظر ماركس عامل تكامل ، طبقهء محروماند و پيامبران بر ضدّ اين طبقه بودهاند و از نظر نيچه عامل تكامل ، طبقهء زورمندند و پيامبران بر ضدّ اين طبقه بودهاند . ماركس مىگويد دين اختراع اقويا و اغنياست و نيچه مىگويد دين اختراع ضعفا و محرومان است . اشتباه ماركس يكى در اين است كه تاريخ را صرفا بر اساس تضادّ منافع طبقاتى توجيه كرده و جنبهء انسانى تاريخ را ناديده گرفته است ( 1 ) ، و ديگر در اين است كه عامل تكامل را تنها و تنها طبقهء محروم دانسته است ، سوّم در اين است كه پيامبران را در جناح طبقهء حاكمه قرار داده است . اشتباه نيچه در اين است كه عامل زور را عامل تكامل تاريخ دانسته است ، به اين معنى كه انسان برتر را مساوى با انسان قوىتر دانسته است و انسان قوىتر را يگانه عامل پيشبرندهء تاريخ ( 2 ) .
هامش
( 1 ) . رجوع شود به رسالهء قيام و انقلاب مهدى از ديدگاه فلسفهء تاريخ از مؤلّف و به بخش « جامعه و تاريخ » از همين سلسله بحثهاى جهانبينى .
( 2 ) . ما در اينجا ناچاريم به همين اجمال در بحث « فلسفهء تاريخ و نقش پيامبران در تكامل تاريخ » بسنده كنيم و تفصيل و تحقيق دقيق اين مطلب را بر عهدهء كتابى تحت عنوان فلسفهء تاريخ از نظر فرهنگ اسلامى مىگذاريم كه يادداشتهايش آماده است .