17 - حق مولى :
و حق آن كس كه مالك توست - اين ستكه او را اطاعت كنى و جز در آنچه موجب خشم خداست نافرمانى او نكنى . چه اطاعت مخلوق در معصيت خالق روا نيست « 1 »
18 - حق رعيت :
و اما حق رعيت كه تو بر آنان قدرت دارى اين ستكه بدانى آنان بخاطر ناتوانى خود و قدرت تو رعيت تواند . پس واجب است كه با آنان به عدالت رفتار كنى و براى ايشان پدرى مهربان باشى . و نادانىشان را ببخشى و در كيفرشان شتاب نكنى و هر قدرتى كه خداى عزّ و جلّ به تو عطا فرموده آن را سپاس گوئى « 2 »
19 - حق متعلمان :
و اما حق آنان كه در علم رعيت تواند ، اين ستكه بدانى خداى عزّ و جلّ با علمى كه به تو داده و گنجينههائى كه بر تو گشوده ، تو را سرپرست آنان كرده است . پس اگر مردمان را نيكو تعليم دهى و بر آنان درشتى نكنى و بر ايشان خشم نگيرى خدا بفضل خويش علم تو را بيفزايد . و اگر علم خود را از مردم بازگيرى يا هنگامى كه از تو آموختن علم مىخواهند با آنان درشتى كنى . بر خداست كه علم و جمال آن را از تو بازگيرد و مرتبهء تو را در دلها ساقط كند « 3 » .
20 - حق زن :
و اما حق زن اينست كه بدانى خداى - عزّ و جلّ - او را مايهء آرامش و أنس تو
هامش
( 1 ) . و أمّا حقّ سائسك بالملك فأن تطيعه و لا تعصيه إلّا فيما يسخط اللّه عزّ و جلّ فإنّه لا طاعة لمخلوق فى معصية الخالق .
( 2 ) . و أمّا حقّ رعيّتك بالسّلطان ، فأن تعلم أنّهم صاروا رعيّتك لضعفهم و قوّتك . فيجب أن تعدل فيهم و تكون لهم كالوالد الرّحيم . و تغفر لهم جهلهم . و لا تعاجلهم بالعقوبة . و تشكر اللّه عزّ و جلّ على ما آتاك من القوّة عليهم .
( 3 ) . و أمّا حقّ رعيّتك بالعلم فأن تعلم أنّ اللّه - عزّ و جلّ - إنّما جعلك قيّما لهم فيما آتاك من العلم و فتح لك من خزائنه . فإن أحسنت فى تعليم النّاس ، و لم تخرق بهم و لم لضجر عليهم ، زادك اللّه من فضله . و إن أنت منعت النّاس علمك ، أو خرقت بهم عند طلبهم العلم منك كان حقّا على اللّه - عزّ و جلّ ، أن يسلبك العلم و بهاءه و يسقط من القلوب محلّك .