علامّه بحر العلوم
سيّد محمّد مهدى فرزند مرتضى بن محمّد بن عبد الكريم طباطبايى ، فقيه ، محدث ، عارف و اديب شيعى به سال 1155 ه ق متولد شد . نياكانش كه از سادات طباطبا بودند در ميانهى قرن سوم هجرى از عربستان و عراق به ايران كوچيدند و نخست در اصفهان و سپس در بروجرد ساكن شدند . پدرش سيّد مرتضى از بروجرد به عراق هجرت كرد و در كربلا سكونت گزيد و سرانجام در همين شهر درگذشت . از او دو فرزند باقى ماند سيّد جواد نياى بزرگ آيت اللّه بروجردى و ديگر سيد محمّد مهدى بحر العلوم . سيّد محمّد مهدى مقدّمات علوم مانند صرف و نحو و ادبيات و منطق و فقه و اصول را نزد پدرش آموخت و سپس رهسپار نجف گرديد و در خدمت استادان اين شهر به تكميل معلومات خود پرداخت . سپس هجرتى به كربلا داشت و ديرى نگذشت كه در انواع علوم دينى از سرآمدان روزگار خويش گرديد و هنوز نوجوانى بيش نبود كه سه تن از علماى بزرگ شيعه ، يعنى پدرش و شيخ يوسف بحرانى و وحيد بهبهانى به او اجازهى اجتهاد دادند . وى پس از اتمام تحصيلات خود به نجف برگشت و به سال 1186 ه . ق كه بيمارى واگير طاعون در عراق شيوع يافت راهى ايران گرديد و براى زيارت امام رضا ( ع ) به مشهد رفت و در آنجا با ميرزا محمّد مهدى اصفهانى معروف به ميرزا مهدى شهيد ( م 1218 ق ) كه خود فقيهى عارف و از نوادگان شاه نعمت اللّه ولى بود ديدار كرد و چون دريافت كه سيد محمّد مهدى در همهى علوم دينى و فلسفى استادى دارد وى را بحر العلوم خواند و از آن زمان سيّد آوازه يافت .
سيّد پس از 7 سال اقامت در مشهد به سال 1193 هجرى به نجف بازگشت . سفرى نيز به حجاز داشت و دو سال در مكّه و طائف بساط تدريس گسترد و گويند در اين مدت مذهب خويش را از مردم پنهان مىداشت و به هر چهار مذهب سنّت درس مىگفت و در ميان اهل سنّت از چنان پايگاه بلندى برخوردار گرديد كه گروهى به مذهب تشيّع روى آوردند . سيّد در سال 1195 هجرى به نجف برگشت و پس از درگذشت وحيد بهبهانى زعامت و رهبرى شيعه را به دست گرفت و رئيس حوزهى علميه نجف شد و به اصلاحات گسترده در ادارهى حوزهها و تقسيم كار ميان علماى بزرگ شيعه دست زد و خود وظيفهى تدريس و پرداختن به كارهاى حوزهى نجف را به عهده گرفت و شاگردان بسيارى تربيت نمود كه بعدها در عداد علماى بزرگ شيعه درآمدند .
بحر العلوم گذشته از علوم دينى به ادب و تاريخ نيز علاقه مىورزيد و خود نيز شعر مىگفت . به تهيدستان توجه فراوان داشت . در مكّه و نجف بناهايى برآورد ، از آن جمله بازسازى بارگاه شيخ طوسى در نجف است .
بحر العلوم در طول زندگى پربارش كتابهاى فراوانى نوشته و در بسيارى از علوم دينى از فقه و اصول و رجال و كلام قلم زده است . آثارش عبارتند از : « المصابيح » در فقه در سه جلد - « الدرّة النجفيه » در فقه ، « مشكاة الهداية » ، « تحفة الكرام » در تاريخ مكّه و مسجد الحرام . « ديوان » كه بيش از 1000 بيت دارد و بيشتر در مدح و رثاى اهل بيت ( ع ) است و . . . « 1 »
بحر العلوم مجموعهاى از دانشهاى گوناگون و بينشهاى الهى خود را در قالب صدها بيت شعر به آيندگان سپرد . اين قصايد و منظومهها كه در زمينههاى مختلف سروده شده به دليل معنويت و خلوص سراينده بسيار مورد توّجه اهل معنى است . از يادگارهاى ماندگار سيد بحر العلوم ، تركيببند او در مرثيهى حضرت سيّد الشّهداء ( ع ) است . در اين تركيببند ، اقيانوسى موّاج از آيات و روايات ، استدلال عقلى ، سيرى اهل بيت ، مقتل صحيح و ظرايف ادبى ديده مىشود .
هامش
( 1 ) - روضات الجنات ؛ ج 2 ، ص 216 به بعد . اعيان الشيعه ؛ ج 10 ، ص 158 .