ابن ابى الحديد معتزلى
عزّ الدّين ابو حامد عبد الحميد بن هبة اللّه بن محمّد بن محمّد بن حسين بن ابى الحديد مداينى ، دانشمند ، شاعر ، اديب ، فقيه شافعى و اصولى معتزلى در اول ذيحجهى سال 586 ه . ق . در مداين متولد شد و در همان شهر پرورش يافت . پدرش قاضى مداين بود . وى علم كلام و اصول آموخت و در جوانى به بغداد رفت و در محضر علما و بزرگان مشهور بغداد كه بيشتر آنها شافعى مذهب بودند ، به قرائت كتب و اندوختن دانش پرداخت و در محافل علمى و ادبى شركت جست و به قول صاحب نسمة السحر ، معتزلى جاحظى شد . « 1 »
ابن ابى الحديد به مناسبت نزديكى عقيدتى با ابن علقمى ( م 656 ق ) وزير اديب و دانشمند مستعصم آخرين خليفه عباسى در شمار كاتبان ديوان دار الخلافه درآمد . « 2 » ازاينرو ابن ابى الحديد قصايد السبع و شرح نهج البلاغه را به نام او نوشت .
در نخستين يورشهاى مغول به بغداد ( 642 ق ) كه سپاه بغداد پيروز شد ، ابن ابى الحديد اين پيروزى را نتيجهى تدبير ابن علقمى دانست و قصيدهاى در تهنيت و ستايش وى سرود . وى ابتدا كتابت دار التشريفات را برعهده داشت و بعد كتابت خزانه و سپس كاتب ديوان گرديد و سرانجام ناظر كتابخانههاى بغداد شد . « 3 »
ابن ابى الحديد در شعر طبعى رسا داشت و در انواع مضامين شعر مىگفت ولى مناجات و اشعار عرفانى او مشهورتر است .
اطلاعات او دربارهى تاريخ صدر اسلام نيز گسترده بود . وى در اصول معتزلى و در فروع شافعى بود و گفته شده است كه مشربى ميان تسنن و تشيع برگزيده بود . در مباحث عقيدتى خود در شرح نهج البلاغه به موافقت با جاحظ تصريح دارد ، به همين لحاظ او را معتزلى جاحظ شمردهاند . بررسى شرح النهج البلاغهى او نشان مىدهد كه وى معتزلى معتدلى است . او در آغاز كتابش اتفاق همه شيوخ معتزلى خود را بر صحت شرعى بيعت با ابو بكر نقل مىكند و تصريح مىنمايد كه از رسول خدا ( ص ) امتى بر آن وارد نشده بلكه فقط انتخاب مردم موجب صحت آن است . « 4 » اما او على ( ع ) را افضل از خلفاى سهگانه مىداند و تصريح مىكند كه آن حضرت هم در كثرت ثواب و هم در فضايل و خصايل حميده از ديگران افضل است . « 5 »
آثار : تأليفات او را تا 15 اثر برشمردهاند كه مشهورترين آنها عبارتند از :
1 - شرح نهج البلاغه : اين اثر را در 20 جزء به نام ابن علقمى وزير تأليف كرد ، و عمدهى شهرت و معروفيت او به سبب تأليف اين كتاب است كه حاوى مجموعهى عظيمى از ادب و تاريخ و كلام و فرهنگ اسلامى است . وى اين شرححال را در اول رجب 644 ق آغاز كرد و در آخر صفر سال 649 ق به پايان رسانيد . كه تدوين كتاب 4 سال و 8 ماه طول كشيد كه برابر با مدت خلافت حضرت على ( ع ) است .
2 - الفلك الدائر على المثل السائر : كه از آثار مهم در بلاغت و از كتب معتبر در نقد است .
3 - السّبع العلويات : هفت قصيدهى غرّا كه موضوع قصايدش مدح پيامبر ( ص ) ، على ( ع ) ، فتح خيبر ، فتح مكّه و شهادت امام حسين ( ع ) است .
هامش
( 1 ) - نسمة السحر ؛ ص 15 .
( 2 ) - البداية و النهاية ؛ ج 13 ، ص 199 .
( 3 ) - تلخيص مجمع الآداب ؛ ج 4 ، ص 190 .
( 4 ) - شرح نهج البلاغه ؛ ج 1 ، ص 7 .
( 5 ) - همان ، ص 9 .