چهارم - از جهت اشتمال بر معارف رباني ، زيرا كه در آن وقت در ميان عرب خصوصا أهل مكة علم بر طرف شده بود وآن حضرت پيش از بعثت با هيچيك از علماى أهل كتاب وغير ايشان معاشرت نمىفرمود ومسافرت به بلاد ديگر بسيار ننمود كه طلب علم كند ، وآنچه حكما در چندين هزار سال در معارف الهى فكر كردهاند در هر سوره وآية به أحسن وجوه بيان فرموده ، وامرى كه مخالف عقول سليمه وافهام مستقيمه باشد در آن نيست ، واين أعظم معجزات قرآن است وبه بركت آن حضرت عرب كه به عدم علم وأدب مشهور آفاق بودند از وفور علم وآداب واخلاق محسود ساكنان سبع طباق گرديدند وعلماى جهان در اكتساب كمال به ايشان محتاج شدند .
پنجم - از جهت اشتمال بر آداب كريمه وشرايع قويمه ، زيرا كه در مكارم اخلاق آنچه حكما وعلما سألها فكر كرده بودند در هر سوره اضعاف آن بيان شده ، وقانوني براي صلاح عباد ورفع نزاع وفساد مقرر گردانيده كه در هر باب هرچند عقلاى جهان تفكر نمايند خدشه در آن نمىتوانند يافت ، ودر هيچ امر قاعدهاى بهتر از آنچه در كلام معجز نظام وشريعت سيد أنام مقرر گردانيده نمىتوانند ساخت ، واگر كسى عقل خود را حكم سازد مىداند كه معجزهاى از آن عظيمتر نمىباشد .
ششم - از جهت اشتمال بر قصص أنبياء سالفه وقرون خاليه كه در آن زمان مخصوص أهل كتاب بوده وديگران را خصوصا أهل مكة بر آنها اطلاع نبوده ، وبه نحوى بيان فرموده كه با وجود معاندان بىحساب از أهل كتاب نتوانستند كه تكذيب آن حضرت نمايند در هيچ جزوى از اجزاى آن قصهها ، وآنچه مخالف مشهور ميان ايشان بود حقيقت آن را بر ايشان ظاهر گردانيد ، وآنچه مخفى مىداشتند ودر كتب ايشان بود بر ايشان ثابت گردانيد ، چنانكه در قصهء رجم وغير آن ظاهر شد ، ودر حلال بودن گوشت شتر يهود گفتند كه : بر پيغمبران حرام بوده است وحق تعالى تكذيب ايشان نمود وفرمود كه
قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
« 1 » يعنى : « بگو - يا محمد - پس بياوريد تورات را پس بخوانيد
هامش
( 1 ) . سورهء آل عمران : 93 .