اعانت تو به واسطهء آن كسى كه توجّه به سوى تو كند و عبادت تو نمايد پيشتر و زودتر از توجّه او به سوى تو و عبادت او به واسطهء تو صادر است ، چه تا رحمت و توفيق و اعانت تو شامل حال او نشود و نيندازى تو آن را در دل او ، عبادت تو نيز به خاطر او خطور نكند . پس گويا كه سير كردى تو به سوى او پيش از آنكه سير كند او به سوى تو .
« تعلم
خائِنَةَ الْأَعْيُنِ
»
تفسير اين فقره در باب دوم سبق ذكر يافت « 1 » . و
« غارت النّجوم »
مىتواند بود كه غارت به معنى تسفّلت باشد . يعنى : ستارگان روى به هبوط و انخفاض آوردند بعد از آنكه صاعد و مرتفع شده بودند . و مىتواند بود كه غارت به معنى غابت باشد يعنى غايب شدند بعد از آنكه ظاهر و هويدا بودند . و لام النّجوم لام عهد است .
و « السّنة » به كسر سين بىنقطه ، مبادى خواب است . و وجه تقديم سنه بر نوم با وجود آنكه قياس در نفى آنست كه ترقّى از اعلى به ادنى باشد در باب اول سمت گزارش يافت . « 2 »
« لَآياتٍ »
به معنى علامات عظيمه است يا علامات كثيره كه دلالت دارند بر كمال قدرت حضرت عزّت - جلّ شأنه -
« لِأُولِي الْأَلْبابِ »
به معنى ذوى العقول كامله است و اينكه عقل را « لبّ » يعنى مغز ناميدهاند و جهش آنست كه نفيستر چيزى كه در آدميست عقل است و ما عداى عقل به منزلهء پوست است .
« وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »
مفسّرين در تفسير آن گفتهاند كه :
درين آيهء كريمه دلالتى است بر شرافت علم هيئت .
« رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا »
يعنى در حين تفكّر و تأمّل در شأن اين مخلوقات عجيبة الشّأن قائلاند به اين معنى كه ربّنا ما خلقت هذا عبثا يعنى اى پروردگار ما خلق اينها را به عبث نكردى بلكه هر يك را به جهت حكمتى به وجود آوردى .
هامش
( 1 ) ص 205 .
( 2 ) ص 154 .