پنج تاليف كه از سه تاليف تنها ياد نامى به جا است و يك نسخه خطى و يك اثر انتشار يافته وضعيت دو اثر ديگر است . از ميان آثار اين سه قرن ، سه تاليف علوم بلاغى توسط ابن قيم جوزيه ( 751 ق ) و سه اثر توسط سيوطى ( 911 ق ) به رشته تحرير درآمده است .
سه قرن يازدهم ، دوازدهم و سيزدهم به تاليفى ويژه در اعجاز و علوم بلاغت قرآن زينت نيافته است . البته همچون قرون پيشين ، مفسران و مؤلفان مجموعههاى علوم قرآن به اين مباحث توجه داشتهاند . در عصر حاضر تاليف در اعجاز به نحو اعجابگونهاى گسترش يافته و اين جنبه از علوم قرآن بيش از ديگر مباحث مورد توجه و تاليف دانشمندان قرار گرفته است . به طورى كه عناوين آثار به حدود 130 مورد رسيده است كه خود تقريبا چهار برابر همه تاليفات ( 36 تاليف ) در سدههاى پيشين است . گذشته از اينكه همه اين كتابها انتشار يافته و در دسترس است ولى از آثار پيشين بخشى از دست رفته است . تنوع در عناوين و موضوعات و توجه به جنبههاى جديد اعجاز مانند اعجاز علمى و طبى ، ديگر ويژگى آثار معاصران است . عنايت به علوم بلاغى قرآن نيز فزونى يافته است . چهل عنوان تاليف به عمل آمده در عصر حاضر ، حدود ده مورد بيش از همه آثار پيشين است .
2 . تأليفات اعجاز قرآن
الف . فهرست تاريخى
نظم القرآن يا الاحتجاج لنظم القرآن و غريب تأليفه و بديع تركيبه « 1 » ، جاحظ عمرو بن بحر ابو عثمان ( 255 ق ) .
نظم القرآن « 2 » ، دينورى احمد بن داود ابو حنيفه ( 282 ق ) .
إعجاز القرآن « 3 » ، باهلى محمد بن عمر بن سعيد ابو عمرو ( 300 ق ) .
ظاهرا اين كتاب ، اولين اثرى است كه عنوان اعجاز قرآن به خود گرفته است .
اعجاز القرآن في نظمه و تأليفه « 4 » ، واسطى محمد بن يزيد على ابو عبد الله ( 307 ق ) .
اين كتاب در دسترس دانشمندان بعدى چون خطّابى ، باقلانى ، ابن سراقه ، رمّانى و زملكانى
هامش
( 1 ) . جاحظ ، كتاب الحيوان 1 / 9 ؛ ابن نديم ، 58 ؛ زركشى ، 2 / 221 ؛ صفار ، 103 ؛ مهدوى راد ، 33 .
( 2 ) . ياقوت ، 26 - 33 ؛ زركشى ، همانجا ؛ صفار ، 104 .
( 3 ) . زركشى ، همانجا ؛ زركلى ، 6 / 311 ؛ مهدوى راد ، 35 - 36 .
( 4 ) . ابن نديم ، 211 ؛ زركشى ، همانجا ؛ صفار ، 93 ؛ على شواخ ، 1 / 144 ؛ مهدوى راد ، 36 .