امكان بدا است . ولى چون قضاى الهى به امضاء و تحقّق رسيد ديگر بدا نيست ! » بنابراين پس علم به معلوم پيش از هستى او و مشيّت در مورد هر پديده از عينيّت و ظهور اوست اما اراده دربارهء مورد اراده پيش از تحقق اوست . و تقدير براى اين معلومات پيش از تفصيل و به عينيّت رسيدن و استوارى آنهاست . و منظور از قضا عبارت استحكام بخشيدن به كارها در موجودات صاحب جسم ( ماديات ) است كه با حواس ، رنگ ، و بو و وزن و پيمانه ، و آنچه جنبش و جهش در انس ، جن ، پرندگان و درندگان و ديگر چيزهايى است كه به وسيلهء حواس درك مىشوند . پس براى خداى تبارك و تعالى در اين امور كه هنوز عينيت نيافته است بدا وجود دارد ولى همين كه عينيت و تحقّق يافت ديگر بدايى نيست .
و خداوند آنچه بخواهد انجام مىدهد ، و با علم خود پيش از هستى اشياء از همه آگاه است و به وسيله مشيّتش از صفات و حدود آنها آگاهى دارد و پيش از آنكه آنها را ظاهر كند به وجود آورده است و به وسيله اراده آنها را در رنگها و صفات و حدود خاصى مشخّص كرده و به وسيلهء تقدير ، زمان آنها را معيّن كرده ، و از آغاز و پايان آنها آگاه است . و به وسيله قضا و حكم قطعى براى مردم جاهاى آنها را آشكار نموده و بدانها راهنمايى كرده است و با امضا و تحقّق بخشيدن آنها علتهاى آنها را باز گشوده و جريان آنها را روشن ساخته است و همه اينها سنجش آن قدرتمند داناست . » . « 1 »
17 - از صقربن ابى دلف نقل كرده ، مىگويد : از ابوالحسن علي بن
هامش
( 1 ) - توحيد : ص 334 .