آگاه شده و به وقت هستى آنها معلوم وى گشته است ؟ !
امام عليه السلام در پاسخ سؤال من به خط خويش نوشت : « او همواره به همه اشياء آگاه است ؛ پيش از آفرينش آنها همانند پس از آفرينش بر همه چيز آگاه بوده است . » . « 1 »
15 - همو به نقل از فتحبن يزيد گرگانى آورده است ، مىگويد : از ابوالحسن عليه السلام راجع به كمترين حد معرفت پرسيدم ، فرمود : « كمترين حد معرفت آن است كه اقرار كنند بر اين كه خدايى جز او نيست بى مانند و بى نظير است و او قديم و استوار و موجود بدون فقدان است و اين كه هيچ چيز مانند او نمىباشد ! » . « 2 »
16 - از معلىبن محمّد نقل كرده است ، مىگويد : از آن عالم ( امام هادى ) عليه السلام پرسيدند : چگونه خدا داناست ؟ فرمود : « داناست ، خواسته و اراده كرده و مقدر نموده و حكم نموده و آغاز كرده و آنچه را كه در قضاى او گذشته بود ، اجرا نموده و آنچه مقدر كرده بود انجام گرفته و آنچه اراده فرمود ، مقدر ساخت !
بنابراين مشيّت او به علم و آگاهى اوست و به وسيله مشيّتش اراده فرموده و با اراده تقدير صورت گرفته و به وسيله تقدير قضا انجام شده و به وسيله قضاى او تحقق يافته است . پس علم مقدّم بر مشيّت و مشيّت در مرتبه دوم است و ارادهء در درجه سوم ، و تقدير همان انجام گرفتن براساس قضاست . با وجود اين خداى تبارك و تعالى را در آنچه مىدانسته آنگاه كه خواسته و در آنچه براى تقدير اشياء اراده فرموده ،
هامش
( 1 ) - توحيد : ص 145 .
( 2 ) - همان : ص 283 .