متكلمان معتزلي عصر أول نسبت دادهاند . امّا بنابر گزارش أبو حيّان توحيدي نويسندگان رسائل اخوان الصفا ، أبو سهل محمد بن معشر البستي معروف به « المقدسي » ، أبو الحسن علي بن هارون زنجانى ، أبو احمد المهرجاني ، أبو الحسن علي بن راميناس العوفي وزيد بن رفاعه بودهاند . « 1 »
الأربعين الحسينيّة : تأليف حاج ميرزا محمد مجتهد قمى است . أو در سال 1276 هجرى قمري در قم متولّد شد . از جوانى به قصد تحصيل به عتبات عاليات رفت ودر محضر سه فقيه ومجتهد بزرگ ونامدار زمانش آيت اللّه حاج ميرزا حسن شيرازي ، حاج ميرزا حبيب اللّه رشتى وملّا محمّد كاظم خراساني تلمّذ كرد . پس از تكميل علوم ديني وفوز به قوّهء قدسيّهء اجتهاد به قم بازگشت وبه رياست عامّه وشهرت تامّه نائل آمد . مجلس درس وأفادت وافاضتش مورد توجّه خاصّه وعامّه واقع شد . شعر هم مىسرود . در سال 1327 كتاب الأربعين الحسينيّة را تأليف كرد ودر سال 1341 كه شصت وپنج سال داشت درگذشت . « 2 »
استدراج : در لغت بمعناى تقرّب وارتقاء از درجهاى به درجهاى بالاتر است . در اصطلاح متكلّمان ومتشرّعان بمعناى امر خارق العادهاى است ، كه از دست كافر مدّعى ، موافق با آنچه ادّعا كرده صادر مىشود . « 3 »
هامش
( 1 ) ر . ك : تاريخ الحكماء قفطى ، صص 82 ، 83 ؛ نزهة الأرواح وروضة الأفراح ، متن عربى ، ج 2 ، ص 20 ( ترجمهء فارسي ، ص 368 ) ؛ تاريخ علوم عقلي در تمدّن اسلامى ، صص 296 - 320 ؛ مهدوى نامه ، مقالهء همكار عزيز أستاذ فقيد مرحوم دكتر سيد جلال الدّين مجتبوى ، صص 609 - 633 .
( 2 ) ر . ك : تاريخ علماى معاصرين ، شمارهء 83 ، ص 130 و 131 .
( 3 ) ر . ك : كشّاف اصطلاحات الفنون ، ج 1 ، صص 443 - 444 .