كتب كثيرى به وى نسبت داده شده است ؛ از آن جمله است كتابهاى أقسام العلوم ، شرائع الأديان ، فضيلة علوم الرّياضيات ، كتاب السياسة الكبير ، كتاب السياسة الصغير ، الأمد الأقصى ووجوه الحكمة كه آن را « الإبانة عن الدّيانة » ناميده است . أو حكمت وشريعت را به هم نزديك مىساخته وبا تأويل آيات قرآن مخالفت مىكرده . كتابي در تأويل آيات قرآن وايراد به تأويلات اسماعيليان نوشته است . برخى أو را أستاذ محمد بن زكرياى رازي در فلسفه انگاشتهاند . أو را سخنان حكيمانهء بسيار است ؛ از جمله « دواى بزرگ علم است » ، « شريعت فلسفهء كبرى است » و « مرد حكيم وفيلسوف نمىشود مگر اينكه متعبّد ومواظب به اداى أوامر شرع باشد » . « 1 »
اخوان الصّفا : در حدود نيمهء قرن چهارم هجرى در بصره وبغداد ، جمعيتى سرّى به نام « إخوان الصّفا وخلّان الوفا » پديد آمد ، كه به گمان برخى نامى مستعار براي اشخاص واعضاى آن بوده است . عدّهاى آنها را از فرق شيعه وبه احتمال قوى از فرقهء اسماعيليّه انگاشتهاند . تمام اعضاى اين گروه بر اين عقيدة بودند كه شريعت مقدس اسلام با نادانيها وگمراهيها وأوهام وخرافات آلوده شده وراه تطهير آن بكارگيرى فلسفه است ؛ اگر شريعت اسلام با حكمت يوناني انتظام يابد كمال مطلوب حاصل آيد .
براي اين منظور ، پنجاه ويك رساله در علوم مختلف زمانشان تأليف كردند . اما نام مؤلّفان ونويسندگان اين رسائل همچنان پنهان ماند . برخى بطريق حدس وتخمين آنها را كلام بعضي از امامان از نسل على - عليه السلام - دانستهاند ؛ برخى نيز به
هامش
( 1 ) ر . ك : معجم الأدباء ، ياقوت ، ج 2 ، جزء سوم ، شماره 19 ، ص 64 - 86 ؛ تاريخ حكماى اسلام بيهقى ، صص 42 ، 43 ؛ نزهة الأرواح وروضة الأفراح ، صص 372 ، 373 ؛ الملل والنحل ، شهرستانى ، ج 3 ، ص 3 ؛ تاريخ علوم عقلي در تمدّن اسلامى ، صص 165 ، 166 .