14 . رسالهء مزاج
اين رساله از آثار مسلّم صدر المتألهين است كه تاكنون طبع نگرديده است ، وصحت انتساب آن به صدرا علاوة بر انتساب كاتب وأصحاب تراجم « 98 » ، پس از مقايسهء آن با مندرجات « أسفار » ج 5 ، ص 320 - 342 و « شرح هدايه » ، ص 162 - 167 مسلّم مىگردد .
أكثر مطالب اين كتاب نگارشى ديگر از « أسفار » است وهيچ مطلبي افزون بر « أسفار » ندارد ، لكن در پارهاى از موارد عبارات آن فصيحتر ومفصّلتر از « أسفار » است ، كه البتة « أسفار » نيز در پارهاى از موارد همين مزيّت را بر اين رساله دارد ، ودر واقع مىتوان گفت عبارات اين رساله مكمّل « أسفار » جهت تفهيم معاني است .
مندرجات اين رساله پيرامون حقيقت مزاج وآثار مترتبّه بر آن مىباشد ، وبا اينكه بحث ، يك فصلى از كتاب طبيعيّات است أغلب با ديد موشكافانهء عقلي مورد بررسى قرار گرفته كه از جهتي قابل تحسين واز جهتي قابل تعيير است ، زيرا متأسفانه حكماء ما به جاى بكار بردن ابزار تجربه واستقراء در مباحث طبيعي ، با نظري عقلي وارد ميدان شدهاند ودر پارهاى از موارد » مبنايى راه خطا پيمودهاند ، كه از نمونههاى بارز آن مىتوان از اجوبهء شيخ الرئيس به أبو ريحان نام برد « 99 » ، شيخ در اين مباحث با نظر استدلالي وعقلي نظر افكنده ومطالب أبو ريحان را جرح وردّ كرده در حالي كه با اكتشافات امروز ، نظر بلند متفكّر بزرگ تجربه گراى اسلامى أبو ريحان بيرونى مورد تأييد قرار گرفته است . به هر حال اگر چه تقريبا امروزه أصل
هامش
( 98 ) - « رسائل فلسفي » ص 67 ، مقدمهء « الواردات » ص 28 ، مقدمهء « تفسير » ج 1 ، ص 103 ، « يادنامه » ص 118 .
( 99 ) - ر . ك : أبو ريحان بيرونى وابن سينا « الأسؤلة والأجوبة » ، تصحيح سيد حسين نصر ومهدى محقق ، مركز مطالعات فرهنگى ، سال 1352 .