5 . رسالهء اصالت جعل وجود
اين رساله از آثار مسلّم صدر المتألهين است كه هيچ يك از أرباب تراجم وشرح حال نويسان صدرا از آن نامى به ميان نياوردهاند . در صحّت انتساب اين رساله به صدرا علاوة بر انتساب كاتب ، ديباچه كتاب دليلي محكم است ، زيرا صدرا در ديباچه نام خود را ذكر مىنمايد : « فيقول الفقير المستهين محمّد ، الشهير بصدر الدين » . علاوة بر اين ، مندرجات رساله پس از مقايسه با كتاب « مشاعر » صدرا « 56 » شاهدي گويا بر صحّت انتساب است .
مسألهء جعل يكى از مباحث مهمّ أمور عامه به شمار مىرود كه در آن پيرامون اوّلين مجعول واجب الوجود بحث مىشود ، در اين مسأله أقوال وآراء مختلفي موجود است كه بطور خلاصه مىتوان آنها را در سه مشرب زير طرح نمود .
1 - اصالت جعل ماهيت : نظر شيخ اشراق ومحقق دوّانى .
2 - جعل اتصاف ماهيت به وجود : نظر فلاسفهء مشّاء .
3 - اصالت جعل وجود : نظر ملّا صدرا .
حكيم سبزوارى اين سه رأى كلّى را به أقوال جزئىترى نيز تقسيم نموده كه بالغ بر 36 نظر است وبعضي را مخدوش وبعضي را صحيح دانسته است « 57 » .
اين مسأله از أصول زير بنايى فلسفهء صدراست وصدرا در اين رساله سيزده دليل ودر « مشاعر » هشت دليل بر اثبات اصالت جعل وجود اقامه كرده است .
ولكن پس از اقامهء اين دلايل نبايد پنداشت كه واقعا مسأله به همين سادگى بوده كه حتى ذكاوت شيخ اشراق هم از درك آن محروم بوده است « 58 » ، زيرا از طرفي اين
هامش
( 56 ) - ر . ك : « المشاعر » : المشعر السابع ، في انّ الامر المجعول بالذات من الجاعل ، والفائض من العلة هو الوجود دون الماهية . ص 37 .
( 57 ) - ر . ك : « شرح منظومه » ، ص 54 طبع ناصري .
( 58 ) - سيّد سند محقق دشتكى در اين مسأله قائل به جعل موجود بما هو موجود گرديده وآن را احداث مذهبي نو دانسته است ، كه محمل سخن أو هنوز بر ما روشن نگشته است .