حال اگر بر مذاهب مذكور اسماعيليه وقرامطه را نيز بيفزاييم وجنبش أهل حديث را در نيشابور وسمرقند وحركت ماتريديه را در ما وراء النهر واشعريّه را كه در أواخر قرن چهارم در نيشابور وشهرهاى ديگر پيدا شدند در نظر بگيريم ووجود فيلسوفانى نظير أبو زيد بلخى وأبو بكر رازي ( محمد بن زكريا ) وأبو عبد الله محمد بن أحمد نخشبى ، أبو الحسن عامري ، أبو تمّام نيشابورى ، أبو سليمان منطقي سجستانى وابن خمّار وبديهي وأبو القاسم انطاكى ، ومسكويه ، أبو الفرج بن هندو ، ابن سينا . . . والخ - واگر آراء وعقايد ايشان را نيز بر آنچه گفته شد اضافه كنيم خواهيم ديد كه إقليم خراسان در قرن چهارم هجرى از جنبشهاى فرهنگى ، از هر رنگى ، موج مىزند . از اين رو ما ناگزير به وضع شهرهاى بزرگ خراسان ، مانند پايتخت آن بخارا وشهرهاى سمرقند ونيشابور وبلخ مىپردازيم .
الف ) بخارا . بخارا يكى از شهرهاى إقليم « سغد » است وبزرگترين شهر اين إقليم « سمرقند است وپس از آن كش وپس از آن نسف يا نخشب » . « 123 » سامانيان ابتدأ در سمرقند أقامت داشتند ، وسپس ، پايتخت خود را به بخارا منتقل كردند وآنجا را « مركز حكومت وجايگاه ديوانهاى دولتي خود قرار دادند » . « 124 » واز اين رو بر آن شهر « حضرت » [ دربار يا درگاه ، عنواني كه به بغداد مقرّ خلافت اطلاق مىشد ] اطلاق گرديد وديرى نگذشت كه آن شهر مركز فرهنگى ممتازى شد . « تعداد مدارس بزرگ در عهد إسماعيل أول [ پسر سامان ] در بخارا از هر شهر ديگرى در قارهء آسيا بيشتر بود ، تا آنجا كه بلخ كه « قبّة الإسلام » ناميده مىشد تا مدّتها با آن قابل مقايسه نبود ، اين شهر همچنان رو به ترقى وآبادانى داشت وبر شكوه وآوازهاش افزوده مىشد تا حدّى كه آن را سرزمين علم ومال لقب دادند » . « 125 »
كتابخانهء پادشاهان سامانى يكى از نشانههاى عظمت وشهرت بخارا بود ، كتابخانهاى بىمانند كه « در آن هر گونه كتابي دربارهء هر موضوع وهر فنّ وجود داشت ، چه آنچه در دست مردم بود وچه آنچه در هيچ جاى ديگر جز آنجا يافت نمىشد وكسى نه تنها قبلا آن را نمىشناخت بلكه نام آن را نيز نشنيده بود » . « 126 » اين كتابخانه بهترين نشانهء اهميت وارزشى است كه پادشاهان سامانى براي علم وأدب قائل بودند . پادشاهان سامانى « به عنوان بهترين پادشاهان ، از حيث اخلاق ورفتار وتوجه به دانش وفرهنگ وأدب در تاريخ شهرت يافتهاند .
هامش
( 123 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 299 .
( 124 ) . همان ، ص 270 .
( 125 ) . ارمنيوس فامبرى ، تاريخ بخارا ، ترجمهء احمد محمود السامرائي ، المؤسسة المصرية العامة للتأليف والترجمة والطباعة والنشر ، قاهره ، بىتا ، ص 110 - 109 .
( 126 ) . ابن خلكان ، وفيات الأعيان ، ج 2 ، به كوشش احسان عباس ، دار الثقافة ، بيروت ، 1969 ، ص 158 .