از رسوم ايشان يكى اين بود كه أهل دانش از زمين بوسى در حضرت ايشان معاف بودند ، ديگر آنكه در شبهاى جمعهء ماه رمضان مجالس مناظرهاى بين علماى مذاهب ومكاتب وفنون در محضر پادشاه ترتيب مىيافت وشخص پادشاه نخستين مسأله را مورد بحث مىگذاشت تا هر يك رأى خويش را در آن باره اظهار كنند . . . و [ براي وزارت ] داناترين شخص در بخارا را انتخاب مىكردند » ، « 127 » ومذهب فقهى ايشان حنفي بود . « 128 »
بنا بر اين شگفت نيست كه شاعران واديبان وفقيهان وفيلسوفان وهمهء أهل دانش در بخارا گرد آيند وپادشاه ووزير نيازمند علماى بغداد نباشند ودر هر مسأله در قضاياى فقهى وعلمي ولغوى ناگزير نشوند با بغداد مكاتبه نمايند ، چنان كه أمير نوح بن نصر ووزير أو بلعمى در مورد معاني حروف طىّ نامهاى از أبو سعيد سيرافى سؤال كردند وما تفصيل آن را در هنگام بحث از مناظرهء عامري وسيرافى بيان خواهيم كرد .
مقدسي منطقهء بخارا را در نيمهء قرن چهارم ديده است ، وگويد كه قصبهء بخارا « تموجكث » است ودر آن بلاد « مجالس علم فراوان است . . . وعموم مردم أهل فقه وادباند وجاهل در آن بلاد اندك است ، ومحل استقرار پادشاهان اسلام است » « 129 » پس از آن راجع به شيعيان گويد :
« اقوامى از سرزمينهاى ديگر بدانجا آمدهاند كه محيط را فاسد كردهاند ورفتارشان ناپسند است ونسبت به أمور دين بىاعتنا هستند » « 130 » با اين حال بخارا « مركز راسخان در علم است » . « 131 »
ثعالبى نيز بخارا را چنين وصف كرده است : « نمونهاى از مجد وشكوه ومركز كشور دارى ، محل اجتماع ابناي روزگار ، جايگاه طلوع ستارگان أدب وفضلاى دوران » . « 132 » وبه همين دليل هر كه خواهان شهرت بود ، يا طالب مجالس وزيران ورجال دولتي يا تقرّب به سلطان ، از شاعر وأديب وفقيه وفيلسوف از هر ديار روى به بخارا مىآوردند . از اين رو بيشتر كساني كه در كتب تاريخ وتراجم رجال از آنها نامى آمده است از مردم بومى آن نيستند ، از جمله « أبو الطيب طاهرى از بزرگترين شعراى خراسان كه در كودكى با چند تن از افراد خانوادهء خود به بخارا آمد تا آل سامان را به ظاهر خدمت مىكند ودر خفا هجو گويد » « 133 » وأبو القاسم كسروي از
هامش
( 127 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 339 - 338 .
( 128 ) . مقدسي گويد : « أمير بخارا وحاجب بزرگ وكسى كه به رأى أو عمل مىشود از أصحاب أبو حنيفهاند » ( همان ، ص 282 ) .
( 129 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 281 .
( 130 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 281 .
( 131 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 281 .
( 132 ) . ثعالبى ، يتيمة الدهر ، ج 4 ، ص 101 .
( 133 ) . ثعالبى ، يتيمة الدّهر ، ج 4 ، ص 69 .