شئ « 1 » ، مرتبهء هل بسيط « 2 » ؛ و هل مركّب بالذات مؤخّر است « 3 » از هل بسيط و علّت « 4 » هل بسيط مقدّم است بالذات « 5 » بر علّت هل مركّب . پس :
[ 1 . ] فصل كه علّت هل « 6 » مركّب جنس است - كه عبارت از نوع شدن جنس است « 7 » - علّت هل بسيط جنس « 8 » - كه عبارت از شدن جنس و بودن جنس است - « 9 » نمىتواند بود ؛ و فصل كه علّت نوعيهء جنس است ، به اين معنى است كه علّت صوري « 10 » است نسبت به نوع ، نه علّت فاعلى .
[ 2 . ] و همچنين تشخّص « 11 » نيز جاعل يا مقوّم نوع نمىتواند بود ، به همين دليل كه مذكور شد .
تعليق [ در بيان تقدّم جعل ماهيّت بر جعل فصل ]
چون دانسته شد كه « 12 » : « جنس ، بالذات - قطع نظر از أمور خارجه كرده - علّت فصل نمىتواند شد ؛ و فصل نيز بالذات علّت جنس نمىتواند بود ؛ « 13 » و همچنين نوع و تشخّص « 14 » كه هيچ يك علّت ديگرى نمىتوانند « 15 » بود بالذات » بيان كنيم علّت فصل و تشخّص « 16 » را ، بعون اللّه تعالى . « 17 »
گوييم : ببايد « 18 » دانست كه مجعول اوّلا و بالذات ماهيّت شئ است ؛ به اين معنى كه اثركنندهء هر چيز آن چيز است بالذات و حال آن چيز است « 19 » بالعرض . از جهت
هامش
( 1 ) . ( س ) و ( م ) : - شئ .
( 2 ) . ( ل ) : بسيط .
( 3 ) . ( س ) : مؤخر است بالذات .
( 4 ) . ( ل ) و ( م ) : - علّت .
( 5 ) . ( س ) : - بالذات .
( 6 ) . ( م ) : - هل .
( 7 ) . ( س ) : باشد .
( 8 ) . ( م ) : + است .
( 9 ) . ( ل ) : - علّت هل بسيط جنس . . . جنس است .
( 10 ) . ( م ) : صورت .
( 11 ) . ( م ) : شخص .
( 12 ) . ( م ) : - كه .
( 13 ) . ( س ) و ( م ) : - و فصل نيز بالذات علّت جنس نمىتواند بود .
( 14 ) . ( ل ) و ( م ) : شخص .
( 15 ) . ( س ) : نمىتواند .
( 16 ) . ( ل ) و ( م ) : شخص .
( 17 ) . ( س ) : نمىتواند .
( 18 ) . ( م ) : ميبايد .
( 19 ) . ( س ) : حال وصفه اوست .