ماده و صورت مجادله
( 1118 ) معلوم شد كه مجادله مبتنى بر ضرورى بودن يا صدق مقدمات نيست بلكه مبتنى بر قبول و تسليم مخاطب است و مقدمات جدل علاوه بر آنكه صدق واقعى در آن شرط نيست در نظر استدلال كننده نيز ممكن است راست يا دروغ واجب القبول يا غير آن باشد ، به اين جهت گفتهاند قضاياى واجبه و ممكنه و ممتنعه مادهء جدل واقع مىشود « 1 » و مقصود از اينها واجب الصدق ، ممكن الصدق ، و ممتنع - الصدق است .
( 1119 ) گفتهاند مبادى جدل بايستى از مسلمات و مشهورات باشد :
مسلمات ، قضايائى است كه سائل به كار مىبرد زيرا مجيب آنها را پذيرفته و به صدق آنها تسليم شده است اين قضايا ممكن است مشهور يا غيرمشهور و از مسلمات عامه و خاصه باشد يا نباشد و فقط تسليم مجيب نسبت به آنها شرط است .
( 1120 ) مشهورات ، مورد استفاده مجيب است و شخص مجيب كه طرف مجادله است مشهورات مطلقه يا محدوده را به كار مىبرد چه حق يا باطل باشد .
قطب الدين شيرازى در كتاب درة التاج گفته است « 2 » جدل مبنى بر تسليم مخاطب است و ممكن است فاسدى را بفاسد ديگر دفع كنند بنابراين گفتار ممكن است مقدمات دليل جدلى در نظر استدلالكننده نيز كاذب باشد .
هامش
( 1 ) تعليقات مصنف كتاب بر شرح حكمت الاشراق ص 118 و شرح اشارات
( 2 ) جلد دوم ص 175