( چهارم ) اگر صرف ملازمه از عليت كلى نسبت به حكم حكايت كند بايستى هريك از آن دو علت ديگرى باشد .
دليل تقسيم و سبر
( 892 ) تقسيم و سبر قياس مقسّم استثنائى مىباشد كه جزء اولش قضيهء منفصلهاى است كه اجزاء متعدد داشته و همهء اجزاء غير از يكى رفع ميشوند تا همان يكى ثابت گردد .
دليل تقسيم و سبر چنين تشكيل مىشود كه اولا كليّه عناوينى كه بر موضوع اول صادق هستند بطور ترديد كه كداميك علت حكم هستند نامبرده ميشوند . پس از آن عمل سبر را جارى ميسازند يعنى علّت بودن يكايك آنها را باطل ميكنند تا عنوان مشترك باقى بماند و علت بودن آن يكى ثابت گردد .
سبر در لغت بمعنى اندازهگيرى گودى زخم است و چون اندازهگيرى زخم با دقت عمل مىشود و باطلكردن شقوق محتمله نيز با دقت انجام مىشود سبر ناميده شده است .
تشكيل قياس سبر و تقسيم در مثال گذشته چنان است كه ميگويند علت حادث بودن خانه يكى از عناوينى است كه بر خانه صدق مىكند و آن يا تأليف خانه است و يا امكان و يا جوهريت و يا جسميت است امكان نيست زيرا صفات واجب الوجود ممكن هستند و حادث نيستند جوهريت هم نيست زيرا عقول مجرده با آنكه جوهرند قديم هستند جسميت نيست زيرا بعضى از اجسام بسيطه قديم هستند ، پس علت حدوث تأليف است .