قياس مساوات نيز از اين قبيل است زيرا وقتى گفته مىشود مجموع 5 و 1 مساوى با 4 و 2 و مجموع 4 و 2 مساوى با 3 و 3 است پس 5 و 1 با 3 و 3 مساوى خواهد بود . اين استنتاج از اين جهت صحيح است كه ما از خارج به اين مقدمه اطلاع يافتهايم كه هرچيزى مساوى با چيزى باشد كه آن با چيز ديگرى مساوى است . با اولى نيز مساوى خواهد بود و بدون اين مقدمه كه از خارج بما كومك ميدهد قياس مساوات صادق نمىباشد .
بدليل اينكه قضيهء تنصيف مشابه با قضيهء مساواتست ليكن مثل قياس مساوات نتيجه نميدهد . مثلا اگر بگوئيم : عدد 6 نصف 12 است و 3 نصف 6 است نميتوانيم بگوئيم عدد 3 نصف 12 است . زيرا در اينجا آنطوريكه در قياس مساوات كبراى قياسرا از خارج بدست آورده بوديم در مورد تنصيف كبراى خارج نداريم كه حكم كند نصف نصف نصف است .
( 545 ) از مجموع مطالب اين خلاصه حاصل مىشود كه قياس عليت ذهنى دارد يعنى از حصول علم و توجه يافتن ذهن بمجموع دو قضيه و رابطهء بين آنها البته بعلم تازهاى دست يافته و خواه ناخواه علم تازهاى كه مولود تأليف دو علم سابق است براى ذهن حاصل خواهد شد بدون آنكه به شرط ديگرى توقف داشته باشد . بنابراين قيد لزوم كه در تعريف قياس آورده شده است قياس مساوات و قياسهاى تركيبى ديگر را كه ذكر مىشود از تعريف خارج نموده و محتاج بقيد زايد ديگرى نخواهد بود .
( 546 ) در اينجا قيد ديگرى هست كه هرچند تصريح به آن لازم
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 401
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص٤٠١